1. జాతీయ, అంతర్జాతీయ కరెంట్ అఫైర్స్
1. బరాక్ పాయింట్ డిఫెన్స్ క్షిపణి వ్యవస్థ ఆధునికీకరణ
భారత నౌకాదళ యుద్ధనౌకల్లో అమర్చిన బరాక్ పాయింట్ డిఫెన్స్ మిసైల్ సిస్టమ్ను ఆధునికీకరించేందుకు ఇజ్రాయెల్ ఏరోస్పేస్ ఇండస్ట్రీస్తో రక్షణ మంత్రిత్వ శాఖ రూ.1,976.40 కోట్ల ఒప్పందం కుదుర్చుకుంది. ఈ ఒప్పందంలో హార్డ్వేర్, సాఫ్ట్వేర్ నవీకరణలు, కాలం చెల్లిన సాంకేతిక పరికరాల నిర్వహణ ఉన్నాయి. నౌకాదళ ఆధునికీకరణ, భారత్–ఇజ్రాయెల్ రక్షణ సహకారం పరంగా ఇది ముఖ్యమైనది.
2. భారత్లో తొలి స్వదేశీ H5N1 పౌల్ట్రీ వ్యాక్సిన్
భోపాల్లోని ICAR–నేషనల్ ఇన్స్టిట్యూట్ ఆఫ్ హై సెక్యూరిటీ యానిమల్ డిసీజెస్ పరిశోధకులు కోళ్ల కోసం స్వదేశీ H5N1 వ్యాక్సిన్ను అభివృద్ధి చేశారు. క్లేడ్ 2.3.2.1a వైరస్ను లక్ష్యంగా చేసుకుని ఈ క్రియారహిత వ్యాక్సిన్ను రూపొందించారు. నవంబర్ 20న దీనిని జాతికి అంకితం చేయనున్నట్లు సమాచారం. పశువైద్య బయోటెక్నాలజీ, జీవ భద్రత, వన్ హెల్త్ విధానం పరంగా ఇది ప్రాధాన్యత కలిగి ఉంది.
3. ప్రభుత్వ రంగ బ్యాంకుల లాభాల్లో గణనీయమైన వృద్ధి
2026–27 ఆర్థిక సంవత్సరం తొలి ఆరు నెలల్లో ప్రభుత్వ రంగ బ్యాంకులు కలిపి రూ.1,09,540 కోట్ల నికర లాభాన్ని నమోదు చేశాయి. గత ఏడాది ఇదే కాలంతో పోలిస్తే ఇది 16.9 శాతం వృద్ధి. మొత్తం వ్యాపారం రూ.301.6 లక్షల కోట్లకు చేరుకుంది. స్థూల నిరర్థక ఆస్తులు (Gross NPAs) 1.69 శాతానికి, నికర నిరర్థక ఆస్తులు (Net NPAs) 0.33 శాతానికి తగ్గాయి.
4. యమునా కాలుష్యంపై సుప్రీంకోర్టు జోక్యం
యమునా నది, ప్రధాన మురుగునీటి కాలువలు వివిధ పరిపాలనా సరిహద్దుల్లోకి ప్రవేశించే, బయటకు వెళ్లే ప్రాంతాల్లో నీటి నాణ్యతను పర్యవేక్షించాలని కేంద్ర కాలుష్య నియంత్రణ మండలి (CPCB)ని సుప్రీంకోర్టు ఆదేశించింది. నీటి నాణ్యత క్షీణతకు బాధ్యులైన అధికారులపై జవాబుదారీతనం నిర్ధారించే చర్యలు తీసుకోవాలని సూచించింది. సహకార సమాఖ్య విధానం, పర్యావరణ పాలన పరంగా ఈ అంశం కీలకమైనది.
5. VB-G RAM G ఫిర్యాదుల పరిష్కార మార్గదర్శకాలు
వికసిత్ భారత్–గ్యారంటీ ఫర్ రోజ్గార్ అండ్ ఆజీవికా మిషన్ (గ్రామీణ) పరిధిలో జిల్లా అంబుడ్స్పర్సన్లు, అప్పీళ్ల అధికారుల కోసం గ్రామీణాభివృద్ధి మంత్రిత్వ శాఖ మార్గదర్శకాలను విడుదల చేసింది. జాబ్ కార్డులు, పనుల కేటాయింపు, వేతనాలు, చెల్లింపుల జాప్యం, పని ప్రదేశాల్లో సౌకర్యాలకు సంబంధించిన ఫిర్యాదులను పరిష్కరించేందుకు ఈ వ్యవస్థ ఉపయోగపడుతుంది.
6. COP31లో సింధు జలాల ఒప్పందంపై భారత్ వైఖరి
టర్కియేలోని అంటాల్యాలో జరుగుతున్న COP31 వాతావరణ సదస్సులో భారత్ సింధు జలాల ఒప్పందం (Indus Waters Treaty) అంశాన్ని ప్రస్తావించింది. సరిహద్దులు దాటి ప్రవహించే నదుల నిర్వహణ, వాతావరణ మార్పులు, ద్వైపాక్షిక సంబంధాల మధ్య ఉన్న పరస్పర సంబంధాన్ని ఈ చర్చ ప్రతిబింబిస్తోంది.
7. COP31 – రెండో గ్లోబల్ స్టాక్టేక్
పారిస్ వాతావరణ ఒప్పందం కింద రెండో గ్లోబల్ స్టాక్టేక్పై చర్చలు ప్రారంభమయ్యాయి. శాస్త్రీయ ఆధారాలు, సమానత్వం, వాతావరణ ఆర్థిక సహాయం ఆధారంగా సమ్మిళిత సమీక్ష జరగాలని భారత్ కోరింది. అలాగే ఉమ్మడి కానీ భిన్నమైన బాధ్యతలు, సంబంధిత సామర్థ్యాలు (Common but Differentiated Responsibilities and Respective Capabilities – CBDR-RC) అనే సూత్రానికి ప్రాధాన్యత ఇచ్చింది.
8. మాదకద్రవ్య రహిత భారత్ కార్యక్రమం
ముఖ్యంగా యువతలో పెరుగుతున్న మాదకద్రవ్యాల వినియోగాన్ని అరికట్టేందుకు దేశవ్యాప్తంగా మరింత సమర్థవంతమైన చర్యలు చేపట్టాలని ప్రధానమంత్రి పిలుపునిచ్చారు. మాదకద్రవ్యాల సరఫరాను తగ్గించడం, సింథటిక్ డ్రగ్స్ నెట్వర్క్లను అడ్డుకోవడం, మాదకద్రవ్యాల డిమాండ్ను తగ్గించే కార్యక్రమాలను బలోపేతం చేయడం ఈ వ్యూహంలో భాగాలు.
9. జన్ ఔషధి కేంద్రాలు
2026 జూలై చివరి నాటికి దేశవ్యాప్తంగా 20,547 జన్ ఔషధి కేంద్రాలు ఏర్పాటయ్యాయి. ఈ పథకం కింద 2,110 రకాల మందులు, 315 రకాల శస్త్రచికిత్స సంబంధిత ఉత్పత్తులు అందుబాటులో ఉన్నాయి. 2025–26లో తక్కువ ధరలకు జనరిక్ మందులు లభించడం ద్వారా ప్రజలకు సుమారు రూ.9,000 కోట్ల మేర ఆదా అయినట్లు అంచనా.
10. ULLAS – వయోజన అక్షరాస్యత కార్యక్రమం
ULLAS–నవ భారత్ సాక్షరత కార్యక్రమం కింద 11 రాష్ట్రాలు, కేంద్రపాలిత ప్రాంతాలు తమను సంపూర్ణ అక్షరాస్యత సాధించిన ప్రాంతాలుగా ప్రకటించుకున్నాయి. 15 సంవత్సరాలు, అంతకంటే ఎక్కువ వయస్సు ఉన్న నిరక్షరాస్యులకు ప్రాథమిక అక్షరాస్యత, సంఖ్యా పరిజ్ఞానం అందించడం ఈ కార్యక్రమ ప్రధాన లక్ష్యం.
11. WIPO ప్రపంచ మేధో సంపత్తి సూచికలు–2026
ప్రపంచవ్యాప్తంగా 2025లో పేటెంట్ దరఖాస్తులు రికార్డు స్థాయిలో 39 లక్షలకు చేరుకున్నాయి. భారత్లో పేటెంట్ దరఖాస్తులు 37.5 శాతం పెరిగి సుమారు 1,05,163కు చేరాయి. తొలిసారిగా లక్ష దరఖాస్తుల మైలురాయిని అధిగమించింది. ఆవిష్కరణలు, పరిశోధన, మేధో సంపత్తి హక్కుల పరిరక్షణ పరంగా ఈ గణాంకాలు ముఖ్యమైనవి.
12. పోలీసు సంస్కరణలు – చేంజ్ మాన్యువల్
పోలీసు వ్యవస్థలో సంస్కరణల కోసం ఇండియన్ పోలీస్ ఫౌండేషన్ ప్రతిపాదించిన మాన్యువల్లో FIR నమోదు ప్రక్రియను మెరుగుపరచడం, పోలీసుల దుర్వ్యవహారాన్ని తగ్గించడం, జవాబుదారీతనాన్ని పెంచడం, పోలీసుల పని పరిస్థితులను మెరుగుపరచడం వంటి అంశాలకు ప్రాధాన్యత ఇచ్చారు. ఈ సంస్కరణల పైలట్ ప్రాజెక్టును తొలుత పంజాబ్లో ప్రారంభించి, అనంతరం తెలంగాణ, తమిళనాడుకు విస్తరించనున్నట్లు సమాచారం.
13. SCO నాగరికతల సంభాషణ వేదిక
షాంఘై సహకార సంస్థ (SCO) తొలి నాగరికతల సంభాషణ వేదిక నవంబర్ 20 నుంచి 22 వరకు న్యూఢిల్లీలో జరగనుంది. ఈ సందర్భంగా ఢిల్లీలోని పురానా ఖిల్లా వద్ద జరుగుతున్న పురావస్తు తవ్వకాల ప్రాంతాన్ని సందర్శకుల కోసం తెరవనున్నారు. మౌర్యుల కాలం నుంచి మొఘలుల కాలం వరకు వివిధ చారిత్రక ఆనవాళ్లను ఈ ప్రాంతం వెల్లడిస్తోంది.
14. లింగమార్పిడి వ్యక్తుల హక్కులు – రాజ్యాంగ పరిరక్షణ
ట్రాన్స్జెండర్ పర్సన్స్ సవరణ చట్టం–2026పై లింగ గుర్తింపు, వైద్య బోర్డు ధ్రువీకరణ, పరిపాలనా గుర్తింపు వంటి అంశాల్లో చర్చ జరుగుతోంది. ఈ అంశాన్ని సుప్రీంకోర్టు 2014లో ఇచ్చిన నాల్సా (NALSA) తీర్పుతో పాటు రాజ్యాంగంలోని ఆర్టికల్ 14, 19, 21ల నేపథ్యంలో అధ్యయనం చేయాలి.
15. భారత నౌకాదళ సుదూర సముద్ర నిఘా కార్యకలాపాలకు 50 ఏళ్లు
భారత నౌకాదళం 2026 నవంబర్ 18న సుదూర సముద్ర నిఘా కార్యకలాపాల 50వ వార్షికోత్సవాన్ని గుర్తుచేసుకుంది. ‘ఆల్బాట్రాస్’గా పిలిచే INAS 312ను 1976లో గోవాలోని INS హంస వద్ద ప్రారంభించారు. అనంతరం నౌకాదళంలో Il-38, Tu-142M, P-8I వంటి విమానాలు చేరాయి. సముద్ర నిఘా, జాతీయ భద్రతలో ఈ విభాగం కీలక పాత్ర పోషిస్తోంది.
16. క్రీడా లీగ్ల అభివృద్ధి కమిటీ
ఆర్థికంగా స్థిరమైన ప్రొఫెషనల్ క్రీడా లీగ్ వ్యవస్థను అభివృద్ధి చేసేందుకు క్రీడల శాఖ 14 మంది సభ్యులతో కూడిన కమిటీని ఏర్పాటు చేసింది. ప్రాధాన్యత కలిగిన క్రీడలు, మహిళల పోటీలు, యువత లీగ్లు, స్వదేశీ క్రీడల అభివృద్ధిపై ఈ కమిటీ దృష్టి సారించనుంది.
2. అదనపు ముఖ్యమైన పరిణామాలు
17. ప్రపంచ యాంటీమైక్రోబియల్ రెసిస్టెన్స్ అవగాహన వారోత్సవం–2026
నవంబర్ 18 నుంచి 24 వరకు భారత్లో ప్రపంచ యాంటీమైక్రోబియల్ రెసిస్టెన్స్ అవగాహన వారోత్సవాన్ని నిర్వహిస్తున్నారు. యాంటీబయాటిక్స్, ఇతర యాంటీమైక్రోబియల్ ఔషధాలను బాధ్యతాయుతంగా వినియోగించాల్సిన అవసరంపై ప్రజల్లో అవగాహన కల్పించడం దీని ప్రధాన ఉద్దేశం. ఔషధాలకు సూక్ష్మజీవులు నిరోధకతను అభివృద్ధి చేసుకోవడం ప్రజారోగ్యానికి పెద్ద సవాలుగా మారుతోంది.
18. అంతర్జాతీయ పురుషుల దినోత్సవం
ప్రతి సంవత్సరం నవంబర్ 19న అంతర్జాతీయ పురుషుల దినోత్సవాన్ని నిర్వహిస్తారు. 2026 సంవత్సర ఇతివృత్తం “The Future Is Everyone”. పురుషుల ఆరోగ్యం, సానుకూల ఆదర్శ వ్యక్తులు, విద్య, కుటుంబ బాధ్యతలు, లింగ సమానత్వం వంటి అంశాలపై ఈ దినోత్సవం దృష్టి సారిస్తుంది.
19. ప్రపంచ బాలల దినోత్సవం
ప్రతి సంవత్సరం నవంబర్ 20న ప్రపంచ బాలల దినోత్సవాన్ని నిర్వహిస్తారు. 1959లో బాలల హక్కుల ప్రకటన (Declaration of the Rights of the Child), 1989లో బాలల హక్కుల ఒప్పందం (Convention on the Rights of the Child) ఆమోదం పొందిన సందర్భాలను ఇది గుర్తుచేస్తుంది. బాలల హక్కులు, రక్షణ, విద్య, ఆరోగ్యం, సంక్షేమంపై అవగాహన కల్పించడం దీని లక్ష్యం.
20. భారత్ తొలి స్వదేశీ H5N1 వ్యాక్సిన్ – శాస్త్రీయ ప్రాధాన్యత
అత్యంత ప్రమాదకరమైన ఏవియన్ ఇన్ఫ్లుయెంజా (H5N1) వ్యాధిని ఎదుర్కొనేందుకు స్వదేశీ పశువైద్య పరిశోధన ఎంత ముఖ్యమో ఈ వ్యాక్సిన్ అభివృద్ధి తెలియజేస్తోంది. కోళ్ల ఆరోగ్య పరిరక్షణ, పౌల్ట్రీ రంగం ద్వారా ఆహార భద్రత, జంతువుల నుంచి మనుషులకు వ్యాపించే వ్యాధుల ముప్పును తగ్గించడం వంటి అంశాల్లో దీనికి ప్రాధాన్యత ఉంది.
3. ఆంధ్రప్రదేశ్, తెలంగాణ ప్రత్యేక అంశాలు
రాష్ట్రం - అంశం - పరీక్షల కోసం ముఖ్యాంశాలు
ఆంధ్రప్రదేశ్ - యమునా కాలుష్య పర్యవేక్షణ నమూనా - నదీ పరివాహక ప్రాంతాల నిర్వహణ, కాలుష్య నియంత్రణలో బాధ్యత, CPCB పాత్రను అధ్యయనం చేయాలి. గోదావరి, కృష్ణా నదీ పరివాహక ప్రాంతాల్లో కాలుష్య నిర్వహణతో పోల్చి చూడాలి.
ఆంధ్రప్రదేశ్ - ప్రభుత్వ రంగ బ్యాంకుల పనితీరు - రాష్ట్ర ఆర్థిక వ్యవస్థలో బ్యాంకింగ్ రంగం పాత్ర, వ్యవసాయ రుణాలు, MSME రుణాలు, ఆర్థిక సమ్మిళితత్వంపై దృష్టి పెట్టాలి.
తెలంగాణ - పోలీసు సంస్కరణల పైలట్ ప్రాజెక్టు - ప్రతిపాదిత పోలీసు సంస్కరణల పైలట్కు ఎంపికైన రాష్ట్రాల్లో తెలంగాణ కూడా ఉంది. FIR నమోదు, పోలీసు జవాబుదారీతనం, పౌర కేంద్రిత పోలీసింగ్పై అవగాహన పెంచుకోవాలి.
తెలంగాణ - WIPO పేటెంట్ గణాంకాలు - హైదరాబాద్లోని ఔషధ, బయోటెక్నాలజీ, ఐటీ, పరిశోధనా రంగాల అభివృద్ధితో ఈ అంశానికి సంబంధం ఉంది. పరిశోధన, అభివృద్ధి (R&D) పెట్టుబడులు దేశ ఆవిష్కరణ సామర్థ్యాన్ని ఎలా పెంచుతాయో పరిశీలించాలి.
