73వ, 74వ రాజ్యాంగ సవరణలు: కీలక నిబంధనలు

73వ, 74వ రాజ్యాంగ సవరణలు స్థానిక ప్రజాస్వామ్యానికి రాజ్యాంగ బలం ఇస్తున్నాయి

పంచాయతీలు, మున్సిపాలిటీలకు గుర్తింపు, 5 ఏళ్ల ఎన్నికలు, రిజర్వేషన్లు, ఫైనాన్స్ కమిషన్ల వ్యవస్థ ప్రధాన అంశాలు

భారత రాజ్యాంగంలోని 73వ, 74వ సవరణల ప్రధాన నిబంధనలు స్థానిక సంస్థల పాలనలో కీలకంగా కొనసాగుతున్నాయి; 1992లో ఆమోదమైన ఈ సవరణలు పంచాయతీలు, మున్సిపాలిటీలకు రాజ్యాంగ గుర్తింపు ఇచ్చి, ఎన్నికలు, రిజర్వేషన్లు, ఆర్థిక సమీక్షకు శాశ్వత వ్యవస్థను ఏర్పాటు చేశాయి.

గ్రామీణ, పట్టణ స్థానిక పాలనపై పోటీ పరీక్షలకు సిద్ధమవుతున్న అభ్యర్థులు, ప్రజాపాలన పరిశోధకులు, పాలసీ వర్గాలు తరచుగా ప్రస్తావించే 73వ, 74వ రాజ్యాంగ సవరణలు భారత ప్రజాస్వామ్య వికేంద్రీకరణలో మైలురాళ్లుగా పరిగణించబడుతున్నాయి. 73వ సవరణ పంచాయతీ రాజ్ సంస్థలకు సంబంధించినది కాగా, 74వ సవరణ పట్టణ స్థానిక సంస్థలకు సంబంధించినది. ఈ రెండు సవరణల ద్వారా స్థానిక సంస్థలు రాష్ట్ర ప్రభుత్వాల పరిపాలనా విభాగాలుగానే కాకుండా రాజ్యాంగ గుర్తింపు పొందిన ప్రజాస్వామ్య సంస్థలుగా మారాయి. నిర్దిష్ట వ్యవధిలో ఎన్నికలు జరగడం, సామాజిక వర్గాలకు ప్రాతినిధ్యం కల్పించడం, స్థానిక సంస్థల ఆర్థిక స్థితిని సమీక్షించడం వంటి అంశాలు ఈ సవరణల కేంద్ర బిందువులుగా ఉన్నాయి.

73వ రాజ్యాంగ సవరణ ద్వారా రాజ్యాంగంలో భాగం IX చేర్చబడింది. ఇందులో ఆర్టికల్స్ 243 నుంచి 243-O వరకు పంచాయతీ రాజ్ సంస్థల నిర్మాణం, ఎన్నికలు, అధికారాలు, ఆర్థిక అంశాలకు సంబంధించిన ప్రాథమిక రూపరేఖలు ఉన్నాయి. గ్రామ స్థాయి ప్రజాపాలనకు రాజ్యాంగపరమైన స్థానం కల్పించడం ఈ సవరణలోని అత్యంత ముఖ్యమైన మార్పుగా పరిగణించబడుతుంది. మూడు అంచెల పంచాయతీ రాజ్ వ్యవస్థను ఏర్పాటు చేయడమే దీని ప్రధాన లక్ష్యం. అయితే కొన్ని చిన్న రాష్ట్రాలకు రాజ్యాంగం నిర్దిష్ట మినహాయింపులు కల్పించింది. గ్రామ, మధ్యంతర, జిల్లా స్థాయిల్లో ప్రజాప్రతినిధులతో కూడిన సంస్థలు ఏర్పాటు కావడం ద్వారా స్థానిక నిర్ణయాల్లో ప్రజల భాగస్వామ్యం పెరగాలని ఈ సవరణ భావించింది.

ఈ సవరణ ప్రకారం పంచాయతీలకు ప్రతి 5 ఏళ్లకోసారి ఎన్నికలు జరగాలి. ఎన్నికల నిర్వహణను రాష్ట్ర ఎన్నికల కమిషన్ల పరిధిలో ఉంచడం ద్వారా స్థానిక సంస్థల ఎన్నికలకు ప్రత్యేక సంస్థాగత రక్షణ కల్పించబడింది. షెడ్యూల్డ్ కులాలు, షెడ్యూల్డ్ తెగలు, మహిళలకు సీట్ల రిజర్వేషన్ ఈ సవరణలోని కీలకమైన ప్రజాస్వామ్య నిబంధనలలో ఒకటి. మహిళలకు స్థానిక పాలనలో ప్రాతినిధ్యం కల్పించడం భారత రాజకీయ వ్యవస్థలో విస్తృతమైన సామాజిక మార్పుకు దారితీసిన చర్యగా నిపుణులు పేర్కొంటున్నారు. రాష్ట్రాల చట్టాల ఆధారంగా ఈ రిజర్వేషన్ల అమలు రూపం మారినా, రాజ్యాంగపరంగా వాటికి బలమైన ఆధారం ఈ సవరణ ద్వారా ఏర్పడింది.

73వ సవరణలో మరో ముఖ్య అంశం రాష్ట్ర ఫైనాన్స్ కమిషన్ల ఏర్పాటు. పంచాయతీల ఆర్థిక స్థితిని సమీక్షించేందుకు, రాష్ట్ర ప్రభుత్వం మరియు స్థానిక సంస్థల మధ్య వనరుల పంపిణీపై సిఫార్సులు చేయేందుకు ఈ కమిషన్లను ఏర్పాటు చేయాలని సవరణ పేర్కొంది. స్థానిక సంస్థలు బాధ్యతలు నిర్వర్తించాలంటే వాటికి తగిన ఆదాయ వనరులు, పన్నుల భాగస్వామ్యం, గ్రాంట్లు అవసరమని ఈ నిబంధన గుర్తించింది. పంచాయతీలకు బదిలీ చేయదగిన 29 అంశాలను పదకొండవ షెడ్యూల్‌లో చేర్చారు. వ్యవసాయం, నీటిపారుదల, గ్రామీణ గృహవసతి, గ్రామీణ రహదారులు, ప్రాథమిక విద్య, ఆరోగ్యం వంటి స్థానిక అవసరాలకు సంబంధించిన అంశాలు ఇందులో ఉన్నాయి.

గ్రామీణ స్థానిక సంస్థలకు రాజ్యాంగ బలం కల్పించిన 73వ సవరణ 1993 ఏప్రిల్ 24న అమల్లోకి వచ్చింది. ఆ తేదీ తర్వాత రాష్ట్రాలు తమ పంచాయతీ రాజ్ చట్టాలను రాజ్యాంగ సవరణకు అనుగుణంగా మార్చుకోవాల్సిన పరిస్థితి ఏర్పడింది. స్థానిక స్థాయి ఎన్నికలు ఇకపై పూర్తిగా కార్యనిర్వాహక నిర్ణయాలపై ఆధారపడకుండా రాజ్యాంగ ఆదేశంతో అనుసంధానమయ్యాయి. ఇదే కారణంగా 5 ఏళ్ల పదవీకాలం, ఎన్నికల ఆలస్యంపై నియంత్రణ, రద్దైన సంస్థలకు మళ్లీ ఎన్నికలు వంటి అంశాలు స్థానిక ప్రజాస్వామ్యంలో ముఖ్యమైన ప్రమాణాలుగా మారాయి.

HIGHLIGHTS

- 73వ సవరణ 1993 ఏప్రిల్ 24న అమల్లోకి వచ్చింది

- 74వ సవరణ 1993 జూన్ 1న అమల్లోకి వచ్చింది

- పంచాయతీలకు భాగం IX, మున్సిపాలిటీలకు భాగం IX-A

- పదకొండవ షెడ్యూల్‌లో 29 అంశాలు ఉన్నాయి

- పన్నెండవ షెడ్యూల్‌లో 18 పట్టణ పాలన అంశాలు ఉన్నాయి

74వ రాజ్యాంగ సవరణ పట్టణ స్థానిక సంస్థలకు రాజ్యాంగ గుర్తింపు ఇచ్చింది. ఈ సవరణ ద్వారా రాజ్యాంగంలో భాగం IX-A చేర్చబడింది. ఇందులో ఆర్టికల్స్ 243P నుంచి 243ZG వరకు మున్సిపాలిటీల నిర్మాణం, ఎన్నికలు, రిజర్వేషన్లు, ఆర్థిక సమీక్ష, పట్టణ పాలనకు సంబంధించిన నిబంధనలు ఉన్నాయి. నగరాల విస్తరణ, పట్టణ జనాభా పెరుగుదల, సేవల అవసరాల నేపథ్యంలో పట్టణ స్థానిక సంస్థలకు స్థిరమైన రాజ్యాంగ ఆధారం అవసరమనే భావన ఈ సవరణకు పునాదిగా నిలిచింది. నగర్ పంచాయతీలు, మున్సిపల్ కౌన్సిల్లు, మున్సిపల్ కార్పొరేషన్లు అనే వర్గీకరణ ద్వారా పట్టణ ప్రాంతాల పరిమాణం, స్వభావం ఆధారంగా పాలనా నిర్మాణం ఏర్పాటుకు మార్గం చూపబడింది.

74వ సవరణ ప్రకారం మున్సిపాలిటీలకు కూడా ప్రతి 5 ఏళ్లకోసారి ఎన్నికలు జరగాలి. ఈ ఎన్నికల నిర్వహణను రాష్ట్ర ఎన్నికల కమిషన్ల పరిధిలో ఉంచారు. షెడ్యూల్డ్ కులాలు, షెడ్యూల్డ్ తెగలు, మహిళలకు సీట్ల రిజర్వేషన్ పట్టణ స్థానిక సంస్థల్లో కూడా వర్తిస్తుంది. దీని వల్ల పట్టణ ప్రాంతాల్లోనూ విభిన్న సామాజిక వర్గాలకు రాజకీయ ప్రాతినిధ్యం లభించే విధానపరమైన మార్గం ఏర్పడింది. మహిళల భాగస్వామ్యం గ్రామీణ స్థాయితో పాటు పట్టణ పాలనలోనూ పెరగడానికి ఈ నిబంధన కీలకమైంది. స్థానిక సమస్యలపై ప్రజాప్రతినిధుల ద్వారా నిర్ణయాలు తీసుకునే వ్యవస్థకు ఇది రాజ్యాంగపరమైన స్థిరత్వం ఇచ్చింది.

మున్సిపాలిటీల ఆర్థిక స్థితిని సమీక్షించేందుకు రాష్ట్ర ఫైనాన్స్ కమిషన్ల పాత్రను 74వ సవరణ కూడా నిర్దేశించింది. పట్టణ ప్రాంతాల్లో నీటి సరఫరా, రహదారులు, వీధి దీపాలు, పారిశుద్ధ్యం, ఘన వ్యర్థాల నిర్వహణ, పట్టణ ప్రణాళిక వంటి సేవలు విస్తృతంగా అవసరమవుతాయి. అందువల్ల స్థానిక సంస్థలకు ఆదాయ వనరులు, రాష్ట్ర ప్రభుత్వ మద్దతు, పన్నుల భాగస్వామ్యం వంటి అంశాలు కీలకంగా మారాయి. పన్నెండవ షెడ్యూల్‌లో పట్టణ పాలనకు సంబంధించిన 18 అంశాలు చేర్చబడ్డాయి. పట్టణ ప్రణాళిక, భూమి వినియోగం, ఆర్థిక, సామాజిక అభివృద్ధి ప్రణాళిక, ప్రజారోగ్యం, పారిశుద్ధ్యం వంటి అంశాలు ఈ షెడ్యూల్‌లో ఉన్నాయి.

74వ సవరణ 1993 జూన్ 1న అమల్లోకి వచ్చింది. ఈ సవరణ తర్వాత రాష్ట్రాలు తమ మున్సిపల్ చట్టాల్లో మార్పులు చేసి పట్టణ స్థానిక సంస్థల నిర్మాణాన్ని రాజ్యాంగ నిబంధనలకు అనుగుణంగా మార్చాయి. నగరాల పరిపాలనలో ఎన్నికైన స్థానిక ప్రతినిధుల పాత్రను బలోపేతం చేయడమే కాకుండా, పట్టణాభివృద్ధి బాధ్యతలను చట్టబద్ధమైన స్థానిక సంస్థలతో అనుసంధానం చేయడం ఈ సవరణ ప్రధాన ఫలితంగా కనిపిస్తుంది. రాష్ట్ర ప్రభుత్వాలు పట్టణ పాలనలో కీలక పాత్ర పోషించినప్పటికీ, స్థానిక సంస్థల ఉనికికి, ఎన్నికల ప్రక్రియకు, రిజర్వేషన్లకు రాజ్యాంగ పరిరక్షణ లభించింది.

పోటీ పరీక్షల దృష్టిలో ఈ రెండు సవరణలలోని తేదీలు, రాజ్యాంగ భాగాలు, ఆర్టికల్ పరిధులు, షెడ్యూల్లు, రిజర్వేషన్ నిబంధనలు అత్యంత ప్రాధాన్యమైనవిగా పరిగణించబడుతున్నాయి. 73వ సవరణ భాగం IXను, ఆర్టికల్స్ 243 నుంచి 243-O వరకు నిబంధనలను, పదకొండవ షెడ్యూల్‌లోని 29 అంశాలను కలిగి ఉందని గుర్తుంచుకోవాలి. అదే విధంగా 74వ సవరణ భాగం IX-Aను, ఆర్టికల్స్ 243P నుంచి 243ZG వరకు నిబంధనలను, పన్నెండవ షెడ్యూల్‌లోని 18 అంశాలను కలిగి ఉంది. 73వ సవరణ అమలు తేదీ 1993 ఏప్రిల్ 24 కాగా, 74వ సవరణ అమలు తేదీ 1993 జూన్ 1.

ఈ రెండు సవరణలు కలిసి భారత స్థానిక ప్రజాస్వామ్యానికి శాశ్వత రాజ్యాంగ నిర్మాణాన్ని అందించాయి. గ్రామీణ ప్రాంతాల్లో పంచాయతీలు, పట్టణ ప్రాంతాల్లో మున్సిపాలిటీలు కేవలం పరిపాలనా యంత్రాంగాలుగా కాకుండా ఎన్నికైన ప్రజాస్వామ్య సంస్థలుగా పనిచేయడానికి వీలు కల్పించాయి. రాష్ట్ర ప్రభుత్వాలు మరియు స్థానిక సంస్థల మధ్య బాధ్యతల పంపిణీకి, అధికారాల బదిలీకి, ఆర్థిక వనరుల సమీక్షకు ఒక ప్రాథమిక ఫ్రేమ్‌వర్క్ ఏర్పడింది. అయితే 29 లేదా 18 అంశాలు షెడ్యూల్లలో ఉండటం మాత్రమే సరిపోదని, వాటి వాస్తవ బదిలీ రాష్ట్ర చట్టాలు, విధానాలు, పరిపాలనా నిర్ణయాలపై ఆధారపడి ఉంటుందని పాలన నిపుణులు తరచుగా సూచిస్తున్నారు.

స్థానిక సంస్థల పాలనపై తదుపరి చర్చల్లో రాష్ట్ర ఫైనాన్స్ కమిషన్ల సిఫార్సుల అమలు, స్థానిక సంస్థలకు ఆదాయ వనరుల బలోపేతం, ఎన్నికల సమయపాలన, మహిళల ప్రాతినిధ్యాన్ని మరింత విస్తరించే చర్యలు ప్రధాన అంశాలుగా కొనసాగనున్నాయి. రాబోయే స్థానిక ఎన్నికలు, రాష్ట్రాల మున్సిపల్ మరియు పంచాయతీ చట్టాల్లో మార్పులు, ఫైనాన్స్ కమిషన్ల తాజా సిఫార్సులు ఈ సవరణల ప్రాయోగిక ప్రభావాన్ని అంచనా వేసేందుకు కీలక సూచికలుగా ఉంటాయి.