భారత రాజ్యాంగం ఆర్టికల్ 12: ప్రాథమిక హక్కుల విషయంలో ‘రాజ్యం’ అంటే ఏమిటి?
భారత రాజ్యాంగంలోని పార్ట్ III – ప్రాథమిక హక్కులు పౌరుల హక్కులకు రాజ్యాంగపరమైన రక్షణ కల్పిస్తుంది. ఈ హక్కులను అర్థం చేసుకోవడంలో ఆర్టికల్ 12 కీలక పాత్ర పోషిస్తుంది. ఎందుకంటే ప్రాథమిక హక్కుల ఉల్లంఘన జరిగినప్పుడు ఎవరిని బాధ్యులుగా పరిగణించవచ్చనే విషయాన్ని అర్థం చేసుకోవడానికి ముందుగా రాజ్యాంగంలో ‘రాజ్యం’ (State) అనే పదానికి ఇచ్చిన నిర్వచనం తెలుసుకోవాలి.
ఆర్టికల్ 12 ఏం చెబుతోంది?
భారత రాజ్యాంగంలోని ఆర్టికల్ 12 ప్రకారం, ఈ భాగంలో సందర్భం వేరుగా సూచించనంతవరకు ‘రాజ్యం’ అనే పదంలో కేంద్ర ప్రభుత్వం, పార్లమెంట్, రాష్ట్ర ప్రభుత్వాలు, రాష్ట్ర శాసనసభలు, భారత భూభాగంలోని స్థానిక సంస్థలు, ఇతర అధికార సంస్థలు లేదా కేంద్ర ప్రభుత్వ నియంత్రణలో పనిచేసే సంస్థలు చేరుతాయి.
సాధారణంగా చెప్పాలంటే, ప్రాథమిక హక్కుల విషయంలో ‘రాజ్యం’ అనే పదం కేవలం ప్రభుత్వాన్ని మాత్రమే సూచించదు. రాజ్యాంగం పేర్కొన్న ఇతర సంస్థలు, అధికార వ్యవస్థలు కూడా ఈ నిర్వచనంలోకి రావచ్చు.
ఆర్టికల్ 12 పరిధిలోకి వచ్చే సంస్థలు ఏవి?
1. కేంద్ర ప్రభుత్వం, పార్లమెంట్: కేంద్ర ప్రభుత్వ విభాగాలు, భారత పార్లమెంట్ ఆర్టికల్ 12 పరిధిలోకి వస్తాయి.
2. రాష్ట్ర ప్రభుత్వాలు, శాసనసభలు: రాష్ట్ర ప్రభుత్వాలు, రాష్ట్ర శాసనసభలు కూడా ఈ నిర్వచనంలో భాగం.
3. స్థానిక సంస్థలు: మున్సిపాలిటీలు, మున్సిపల్ కార్పొరేషన్లు, పంచాయతీలు వంటి స్థానిక పాలనా సంస్థలు ఇందులోకి వస్తాయి.
4. ఇతర అధికార సంస్థలు: ప్రభుత్వ నియంత్రణలో పనిచేసే లేదా చట్టపరమైన అధికారాలు కలిగిన కొన్ని ఇతర సంస్థలు కూడా పరిస్థితులను బట్టి ఆర్టికల్ 12 పరిధిలోకి రావచ్చు. అయితే ఒక సంస్థ కేవలం ప్రభుత్వ నిధులు పొందుతోందనే కారణంతోనే దానిని ఆటోమేటిక్గా ‘రాజ్యం’గా పరిగణించరు. దాని ఏర్పాటు, విధులు, ప్రభుత్వ నియంత్రణ వంటి అంశాలను పరిశీలించాల్సి ఉంటుంది.
ఆర్టికల్ 12 ఎందుకు ముఖ్యమైనది?
ప్రాథమిక హక్కులు కేవలం రాజ్యాంగంలో పేర్కొన్న హక్కుల జాబితా మాత్రమే కాదు. వాటిని ఉల్లంఘించే అధికార వ్యవస్థలపై న్యాయపరమైన చర్యలు తీసుకునేందుకు కూడా రాజ్యాంగం మార్గం కల్పిస్తుంది.
ఉదాహరణకు, ఒక ప్రభుత్వ సంస్థ వ్యక్తి ప్రాథమిక హక్కులను ఉల్లంఘించినప్పుడు, సంబంధిత పరిస్థితుల ఆధారంగా బాధితుడు న్యాయస్థానాన్ని ఆశ్రయించవచ్చు. అప్పుడు ఆ సంస్థ ఆర్టికల్ 12లోని ‘రాజ్యం’ నిర్వచనంలోకి వస్తుందా లేదా అనేది కీలకంగా మారుతుంది.
అయితే ఆర్టికల్ 12లోని ‘రాజ్యం’ నిర్వచనం ప్రాథమిక హక్కుల భాగానికి సంబంధించినది. ప్రతి ప్రాథమిక హక్కు ప్రతి సందర్భంలోనూ ప్రభుత్వ సంస్థలకే వర్తిస్తుందని భావించకూడదు. కొన్ని హక్కులు ప్రైవేటు వ్యక్తుల చర్యలకు కూడా వర్తిస్తాయి.
ఆర్టికల్ 12, ఆర్టికల్ 13 మధ్య సంబంధం
ఆర్టికల్ 12లో ‘రాజ్యం’ అంటే ఏమిటో నిర్వచిస్తే, ఆర్టికల్ 13 ప్రాథమిక హక్కులకు విరుద్ధంగా ఉన్న చట్టాలపై నిబంధనలను వివరిస్తుంది. ఈ రెండు అధికరణాలు కలిసి ప్రాథమిక హక్కుల అమలులో కీలకమైన పాత్ర పోషిస్తాయి.
అందువల్ల ప్రాథమిక హక్కులపై అధ్యయనం ప్రారంభించేటప్పుడు ఆర్టికల్ 12ను అర్థం చేసుకోవడం ఎంతో ముఖ్యం.
పోటీ పరీక్షలకు ముఖ్యమైన అంశాలు
• Article 12: Definition of the State
• Part III: Fundamental Rights
• కేంద్ర స్థాయి: కేంద్ర ప్రభుత్వం, పార్లమెంట్
• రాష్ట్ర స్థాయి: రాష్ట్ర ప్రభుత్వాలు, శాసనసభలు
• ఇతర సంస్థలు: స్థానిక సంస్థలు, సంబంధిత పరిస్థితుల్లో ఇతర అధికార సంస్థలు
• Article 13: ప్రాథమిక హక్కులకు విరుద్ధమైన చట్టాలపై నిబంధనలు
ఒక్క మాటలో చెప్పాలంటే.. భారత రాజ్యాంగంలోని ప్రాథమిక హక్కుల విషయంలో ‘రాజ్యం’ అంటే కేవలం ప్రభుత్వం మాత్రమే కాదని, రాజ్యాంగం పరిధిలోకి తీసుకొచ్చిన ఇతర సంస్థలు కూడా కావచ్చని స్పష్టం చేసే అధికరణమే ఆర్టికల్ 12.
