భారత రాజ్యాంగం ఆర్టికల్ 21, 21A: జీవించే హక్కు, విద్యా హక్కు
న్యూఢిల్లీ: భారత రాజ్యాంగంలోని ఆర్టికల్ 21, 21A వ్యక్తిగత స్వేచ్ఛతో పాటు పిల్లల విద్యా హక్కుకు రాజ్యాంగపరమైన రక్షణ కల్పిస్తున్నాయి. ఆర్టికల్ 21 జీవించే హక్కు, వ్యక్తిగత స్వేచ్ఛను పరిరక్షిస్తే, ఆర్టికల్ 21A ఆరు నుంచి పద్నాలుగు సంవత్సరాల పిల్లలకు ఉచిత, నిర్బంధ విద్యను అందించాల్సిన బాధ్యతను ప్రభుత్వంపై ఉంచుతుంది.
ఆర్టికల్ 21: జీవించే హక్కు, వ్యక్తిగత స్వేచ్ఛ
ఆర్టికల్ 21 ప్రకారం, చట్టం ద్వారా ఏర్పాటైన విధానాన్ని అనుసరించకుండా ఏ వ్యక్తి జీవించే హక్కును లేదా వ్యక్తిగత స్వేచ్ఛను హరించరాదు. సుప్రీంకోర్టు వివిధ తీర్పుల ద్వారా ఈ హక్కు పరిధిని విస్తరించింది. గౌరవప్రదమైన జీవితం, వ్యక్తిగత గోప్యత, వేగవంతమైన విచారణ, ఉచిత న్యాయ సహాయం, కాలుష్యరహిత వాతావరణం వంటి అంశాలను కూడా ఈ హక్కుతో అనుసంధానించింది.
మేనకా గాంధీ వర్సెస్ యూనియన్ ఆఫ్ ఇండియా (1978) కేసులో సుప్రీంకోర్టు వ్యక్తిగత స్వేచ్ఛను ప్రభావితం చేసే చట్టపరమైన విధానం న్యాయబద్ధంగా, నిష్పక్షపాతంగా, సహేతుకంగా ఉండాలని స్పష్టం చేసింది. అలాగే, జస్టిస్ కె.ఎస్. పుట్టస్వామి కేసు (2017)లో గోప్యత హక్కును ప్రాథమిక హక్కుగా గుర్తించింది.
ఆర్టికల్ 21A: విద్యా హక్కు
ఆర్టికల్ 21A ప్రకారం, ఆరు నుంచి పద్నాలుగు సంవత్సరాల వయస్సు గల పిల్లలందరికీ ఉచిత, నిర్బంధ విద్యను అందించాల్సిన బాధ్యత ప్రభుత్వంపై ఉంటుంది. ఈ విద్యను ఏ విధంగా అందించాలనే అంశాన్ని చట్టం ద్వారా నిర్ణయించవచ్చు.
86వ రాజ్యాంగ సవరణ చట్టం, 2002 ద్వారా ఆర్టికల్ 21Aను రాజ్యాంగంలో చేర్చారు. ఈ హక్కును అమలు చేయడానికి ఉచిత, నిర్బంధ విద్యా హక్కు చట్టం, 2009 (RTE Act) రూపొందించారు. ఈ చట్టం 2010 ఏప్రిల్ 1 నుంచి అమల్లోకి వచ్చింది.
విద్యా హక్కు ద్వారా పిల్లలకు ప్రాథమిక విద్య అందుబాటులోకి తీసుకురావడం, ఆర్థిక పరిస్థితుల కారణంగా విద్యకు దూరమయ్యే పరిస్థితులను తగ్గించడం లక్ష్యంగా పెట్టుకున్నారు.
పోటీ పరీక్షలకు ముఖ్యాంశాలు
• ఆర్టికల్ 21: జీవించే హక్కు, వ్యక్తిగత స్వేచ్ఛ.
• ఆర్టికల్ 21A: 6–14 సంవత్సరాల పిల్లలకు ఉచిత, నిర్బంధ విద్య.
• 86వ రాజ్యాంగ సవరణ, 2002: ఆర్టికల్ 21Aను చేర్చింది.
• RTE చట్టం, 2009: 2010 ఏప్రిల్ 1 నుంచి అమల్లోకి వచ్చింది.
• ఆర్టికల్ 21 ప్రతి వ్యక్తికి వర్తిస్తుంది; ఆర్టికల్ 21A నిర్దిష్ట వయస్సు గల పిల్లల విద్యా హక్కుకు సంబంధించినది.
సారాంశం: ఆర్టికల్ 21 వ్యక్తి జీవించే హక్కు, స్వేచ్ఛను పరిరక్షిస్తే, ఆర్టికల్ 21A పిల్లలకు విద్యను ప్రాథమిక హక్కుగా అందిస్తుంది.