మున్సిపాలిటీల అధికారాలు, విధులు.. రాజ్యాంగంలోని 12వ షెడ్యూల్‌లోని 18 అంశాలు ఏమిటి?
భారతదేశంలో పట్టణ పరిపాలనను సమర్థవంతంగా నిర్వహించడంలో మున్సిపాలిటీలు, మున్సిపల్ కార్పొరేషన్లు కీలక పాత్ర పోషిస్తాయి. పట్టణ ప్రణాళిక, తాగునీటి సరఫరా, రహదారులు, పారిశుధ్యం, ప్రజారోగ్యం, పర్యావరణ పరిరక్షణ వంటి అనేక అంశాలు వీటి బాధ్యతల పరిధిలోకి వస్తాయి. పట్టణ స్థానిక సంస్థలకు రాజ్యాంగం ఎలాంటి అధికారాలను కల్పించింది? వాటి ప్రధాన విధులు ఏమిటి?
మున్సిపాలిటీల అధికారాలకు రాజ్యాంగ ప్రాతిపదిక
భారత రాజ్యాంగంలోని 74వ రాజ్యాంగ సవరణ చట్టం, 1992 ద్వారా పట్టణ స్థానిక సంస్థలకు రాజ్యాంగబద్ధమైన గుర్తింపు లభించింది. ఈ సవరణ 1993 జూన్ 1 నుంచి అమల్లోకి వచ్చింది. మున్సిపాలిటీలకు సంబంధించిన నిబంధనలు రాజ్యాంగంలోని భాగం IX-A, ఆర్టికల్స్ 243P నుంచి 243ZG వరకు ఉన్నాయి.
ఆర్టికల్ 243W మున్సిపాలిటీల అధికారాలు, బాధ్యతలకు సంబంధించిన కీలక నిబంధన. దీని ప్రకారం, రాష్ట్ర శాసనసభ చట్టం ద్వారా మున్సిపాలిటీలకు స్వపరిపాలనా సంస్థలుగా పనిచేయడానికి అవసరమైన అధికారాలు, బాధ్యతలను కల్పించవచ్చు.
ఈ అధికారాల పరిధిలో ప్రధానంగా రెండు అంశాలు ఉంటాయి:
• ఆర్థికాభివృద్ధి, సామాజిక న్యాయం కోసం ప్రణాళికలను రూపొందించడం.
• మున్సిపాలిటీలకు అప్పగించిన ఆర్థికాభివృద్ధి, సామాజిక న్యాయ పథకాలను అమలు చేయడం.
ఈ బాధ్యతల్లో రాజ్యాంగంలోని 12వ షెడ్యూల్‌లో పేర్కొన్న 18 అంశాలు కూడా భాగంగా ఉండవచ్చు.
అయితే, 12వ షెడ్యూల్‌లో అంశాలు ఉన్నంత మాత్రాన వాటన్నింటిపై పూర్తి అధికారాలు ప్రతి మున్సిపాలిటీకి స్వయంచాలకంగా బదిలీ అయినట్లు కాదు. రాష్ట్ర శాసనసభ రూపొందించే చట్టాలు, రాష్ట్ర ప్రభుత్వ విధానాలు, అధికారాల బదిలీ విధానం ఆధారంగా మున్సిపాలిటీల వాస్తవ బాధ్యతలు నిర్ణయించబడతాయి.
Also Read- ఏపీలో గ్రామీణ, పట్టణ స్థానిక సంస్థలు.. పంచాయతీల నుంచి కార్పొరేషన్ల వరకు పూర్తి వివరాలు
రాజ్యాంగంలోని 12వ షెడ్యూల్‌లోని 18 అంశాలు
12వ షెడ్యూల్ పట్టణాల ప్రణాళిక, మౌలిక సదుపాయాలు, ప్రజారోగ్యం, పర్యావరణ పరిరక్షణ, సామాజిక సంక్షేమం, ప్రజా సౌకర్యాలకు సంబంధించిన 18 అంశాలను కలిగి ఉంది.
క్ర.సం. - అంశం - ప్రధాన విధులు, పరిధి
1. పట్టణ ప్రణాళిక - పట్టణ ప్రణాళిక, టౌన్ ప్లానింగ్
2. భూ వినియోగం, భవన నిర్మాణ నియంత్రణ - భూముల వినియోగ నియంత్రణ, భవన నిర్మాణ నిబంధనలు
3. ఆర్థిక, సామాజిక అభివృద్ధి ప్రణాళిక - పట్టణ అభివృద్ధి కార్యక్రమాల రూపకల్పన
4. రహదారులు, వంతెనలు - పట్టణ రహదారులు, వంతెనల అభివృద్ధి, నిర్వహణ
5. నీటి సరఫరా - గృహ, పారిశ్రామిక, వాణిజ్య అవసరాలకు నీటి సరఫరా
6. ప్రజారోగ్యం, పారిశుధ్యం - పారిశుధ్యం, వ్యర్థాల సేకరణ, ఘన వ్యర్థాల నిర్వహణ
7. అగ్నిమాపక సేవలు - అగ్ని ప్రమాదాల నివారణ, అత్యవసర స్పందన సేవలు
8. పట్టణ అటవీ, పర్యావరణ పరిరక్షణ - పట్టణ హరిత ప్రాంతాలు, పర్యావరణ, పర్యావరణ సమతుల్యత పరిరక్షణ
9. బలహీన వర్గాల ప్రయోజనాల పరిరక్షణ - దివ్యాంగులు సహా సమాజంలోని బలహీన వర్గాల సంక్షేమం
10. మురికివాడల అభివృద్ధి - మురికివాడల మెరుగుదల, మౌలిక సదుపాయాల కల్పన
11. పట్టణ పేదరిక నిర్మూలన - పట్టణ పేదరికాన్ని తగ్గించే కార్యక్రమాలు
12. పట్టణ సౌకర్యాలు - పార్కులు, ఉద్యానవనాలు, ఆటస్థలాలు వంటి సదుపాయాలు
13. సాంస్కృతిక, విద్యా, సౌందర్య అంశాలు - సాంస్కృతిక కార్యకలాపాలు, విద్యా, పట్టణ సౌందర్యాభివృద్ధి
14. అంత్యక్రియల స్థలాలు - శ్మశానాలు, సమాధి స్థలాలు, విద్యుత్ దహనవాటికలు
15. పశువుల సంరక్షణ, జంతు హింస నివారణ - పశువుల కొట్టాలు, జంతువులపై క్రూరత్వాన్ని నివారించడం
16. జనన, మరణాల నమోదు - జననాలు, మరణాల గణాంకాలు, రిజిస్ట్రేషన్
17. ప్రజా సౌకర్యాలు - వీధి దీపాలు, పార్కింగ్ స్థలాలు, బస్‌స్టాప్‌లు, ప్రజా మరుగుదొడ్లు
18. కబేళాలు, చర్మశుద్ధి కేంద్రాల నియంత్రణ - కబేళాలు, టానరీల నిర్వహణపై నియంత్రణ
Also Read- పంచాయతీల అధికారాలు, విధులు ఏమిటి? రాజ్యాంగంలోని 11వ షెడ్యూల్‌లోని 29 అంశాలు ఇవే!
మున్సిపాలిటీల ప్రధాన విధులు
1. పట్టణ ప్రణాళిక, భవన నిర్మాణ నియంత్రణ
పట్టణాల విస్తరణ, భూ వినియోగం, భవన నిర్మాణ అనుమతులు, రహదారులు, ప్రజా స్థలాల అభివృద్ధి వంటి అంశాల్లో పట్టణ ప్రణాళికకు ప్రాధాన్యం ఉంది. అనధికార నిర్మాణాలను నియంత్రించడం, భవన నిర్మాణ నిబంధనలను అమలు చేయడం సంబంధిత చట్టాలు, అధికార పరిధికి అనుగుణంగా జరుగుతుంది.
2. తాగునీరు, పారిశుధ్యం
ప్రజలకు సురక్షితమైన నీటిని అందించడం, మురుగునీటి నిర్వహణ, చెత్త సేకరణ, ఘన వ్యర్థాల శాస్త్రీయ నిర్వహణ పట్టణ స్థానిక సంస్థల ముఖ్యమైన బాధ్యతలు. పారిశుధ్య సేవలు సక్రమంగా నిర్వహించడం ప్రజారోగ్యాన్ని కాపాడటంలో కీలకం.
3. రహదారులు, ప్రజా సౌకర్యాలు
పట్టణ రహదారులు, వంతెనలు, వీధి దీపాలు, పార్కింగ్ స్థలాలు, బస్‌స్టాప్‌లు, ప్రజా మరుగుదొడ్లు వంటి సదుపాయాల అభివృద్ధి, నిర్వహణలో మున్సిపాలిటీలకు పాత్ర ఉంటుంది. కొన్ని సేవలు ఇతర ప్రభుత్వ శాఖలు లేదా ప్రత్యేక సంస్థల ఆధ్వర్యంలోనూ ఉండవచ్చు.
4. పర్యావరణ పరిరక్షణ
పట్టణ హరిత ప్రాంతాలను అభివృద్ధి చేయడం, పార్కులు, ఉద్యానవనాలను నిర్వహించడం, ఘన వ్యర్థాల నిర్వహణను మెరుగుపరచడం, పర్యావరణ హిత పట్టణ అభివృద్ధిని ప్రోత్సహించడం వంటి అంశాలు 12వ షెడ్యూల్ పరిధిలో ఉన్నాయి.
5. సామాజిక సంక్షేమం, పట్టణ పేదరిక నిర్మూలన
పట్టణ పేదల జీవన ప్రమాణాలను మెరుగుపరచడం, మురికివాడల్లో మౌలిక సదుపాయాలను అభివృద్ధి చేయడం, బలహీన వర్గాల ప్రయోజనాలను పరిరక్షించడం వంటి కార్యక్రమాల్లో మున్సిపాలిటీలకు బాధ్యతలు అప్పగించవచ్చు.
6. జనన, మరణాల నమోదు
జననాలు, మరణాల నమోదు ప్రజలకు ముఖ్యమైన పౌర సేవ. సంబంధిత చట్టాలు, ప్రభుత్వ వ్యవస్థల ప్రకారం ఈ సేవలను మున్సిపల్ ప్రాంతాల్లో నిర్వహిస్తారు. జనన, మరణ ధ్రువీకరణ పత్రాలు విద్య, గుర్తింపు, వారసత్వం, ఇతర పరిపాలనా అవసరాలకు ఉపయోగపడతాయి.
మున్సిపాలిటీలు, మున్సిపల్ కార్పొరేషన్ల పాత్ర
పట్టణ స్థానిక సంస్థల రూపం, అధికార పరిధి రాష్ట్ర చట్టాల ఆధారంగా నిర్ణయించబడుతుంది. సాధారణంగా మున్సిపాలిటీలు చిన్న, మధ్యస్థ పట్టణాల పరిపాలనలో, మున్సిపల్ కార్పొరేషన్లు పెద్ద పట్టణ ప్రాంతాల పరిపాలనలో కీలక పాత్ర పోషిస్తాయి.
మున్సిపల్ కౌన్సిల్ లేదా కార్పొరేషన్‌లో ఎన్నికైన వార్డు సభ్యులు స్థానిక ప్రజల సమస్యలను ప్రస్తావిస్తారు. మున్సిపాలిటీల్లో చైర్‌పర్సన్, కార్పొరేషన్లలో మేయర్ రాజకీయ నాయకత్వం వహిస్తారు. మున్సిపల్ కమిషనర్ వంటి అధికారులు పరిపాలనా నిర్వహణలో కీలక బాధ్యతలు నిర్వహిస్తారు.
అయితే, అన్ని పట్టణ సేవలు మున్సిపాలిటీలకే చెందవు. నీటి సరఫరా, రవాణా, పట్టణ ప్రణాళిక, అగ్నిమాపక సేవలు వంటి కొన్ని రంగాల్లో రాష్ట్ర ప్రభుత్వ శాఖలు, అభివృద్ధి సంస్థలు, ఇతర ప్రత్యేక సంస్థలు కూడా పనిచేయవచ్చు.
మున్సిపాలిటీలకు అధికారాల బదిలీ ఎందుకు ముఖ్యం?
మున్సిపాలిటీలు సమర్థంగా పనిచేయాలంటే బాధ్యతలతో పాటు అవసరమైన నిధులు, సిబ్బంది, నిర్ణయాధికారాలు కూడా అందుబాటులో ఉండాలి.
స్థానిక సంస్థలకు అధికారాలను బదిలీ చేయడం ద్వారా పట్టణ ప్రజల అవసరాలకు అనుగుణంగా ప్రణాళికలు రూపొందించడం, సేవలను మెరుగుపరచడం, స్థానిక సమస్యలకు వేగంగా స్పందించడం సాధ్యమవుతుంది.
పట్టణ స్వపరిపాలనలో ముఖ్యమైన అంశాలు:
• విధులు: పట్టణ స్థానిక సంస్థలు ఏ సేవలను నిర్వహించాలి?
• నిధులు: అభివృద్ధి, నిర్వహణ కోసం అవసరమైన ఆర్థిక వనరులు ఎలా సమకూరాలి?
• సిబ్బంది: ప్రణాళికలు, ప్రజాసేవలను అమలు చేయడానికి అవసరమైన సాంకేతిక, పరిపాలనా సిబ్బంది ఎలా అందుబాటులో ఉండాలి?
• జవాబుదారీతనం: ప్రజలకు సేవల నాణ్యత, నిధుల వినియోగం, అభివృద్ధి పనులపై సమాచారం ఎలా అందాలి?
ఈ అంశాలు సమన్వయంతో పనిచేసినప్పుడే పట్టణ స్థానిక సంస్థలు సమర్థవంతమైన సేవలను అందించగలవు.
పోటీ పరీక్షలకు ముఖ్యమైన అంశాలు
• 74వ రాజ్యాంగ సవరణ: పట్టణ స్థానిక సంస్థలకు రాజ్యాంగబద్ధమైన హోదా కల్పించింది.
• అమల్లోకి వచ్చిన తేదీ: 1 జూన్ 1993.
• రాజ్యాంగ భాగం: భాగం IX-A.
• ప్రధాన ఆర్టికల్: ఆర్టికల్ 243W — మున్సిపాలిటీల అధికారాలు, బాధ్యతలు.
• 12వ షెడ్యూల్: మున్సిపాలిటీలకు సంబంధించిన 18 అంశాలు.
• 11వ షెడ్యూల్: పంచాయతీలకు సంబంధించిన 29 అంశాలు.
• మున్సిపల్ ఎన్నికలు: ఆర్టికల్ 243ZA కింద రాష్ట్ర ఎన్నికల సంఘానికి సంబంధిత బాధ్యతలు ఉంటాయి.
• ప్రధాన లక్ష్యం: పట్టణ స్వపరిపాలన, ఆర్థికాభివృద్ధి, సామాజిక న్యాయం, పట్టణ సేవల మెరుగుదల.
ముగింపు
రాజ్యాంగంలోని 12వ షెడ్యూల్ పట్టణ ప్రణాళిక నుంచి ప్రజా సౌకర్యాల నిర్వహణ వరకు 18 విస్తృత అంశాలను గుర్తించింది. ఈ అంశాలపై మున్సిపాలిటీలకు తగిన అధికారాలు, బాధ్యతలను బదిలీ చేయడం ద్వారా పట్టణాల అభివృద్ధిని ప్రజల అవసరాలకు మరింత దగ్గరగా తీసుకురావచ్చు.
అయితే, ఈ అంశాలపై మున్సిపాలిటీల వాస్తవ అధికారాలు రాష్ట్ర చట్టాలు, పరిపాలనా విధానాలు, నిధుల లభ్యత, అధికారాల బదిలీ స్థాయిపై ఆధారపడి ఉంటాయి. సమర్థవంతమైన పట్టణ ప్రణాళిక, పారదర్శక పాలన, మెరుగైన ప్రజాసేవల ద్వారా పట్టణ స్థానిక స్వపరిపాలనను బలోపేతం చేయవచ్చు.