శ్వాస తీసుకోకుండా మనిషి ఎంతసేపు ఉండగలడు? సాధారణంగా కొన్ని సెకన్ల పాటు శ్వాసను బిగబట్టడం చాలామందికి సాధ్యమే. కానీ నిమిషాల పాటు శ్వాసను ఆపడం మాత్రం ప్రత్యేక శిక్షణ, శరీర సామర్థ్యం, వైద్యపరమైన ప్రమాదాలతో ముడిపడి ఉంటుంది. ఇటీవల బాలీవుడ్ నటుడు విద్యుత్ జమ్వాల్ ముంబైలో నిర్వహించిన ‘స్ట్రీట్ ఫైటర్’ కార్యక్రమంలో ధ్యాన భంగిమలో సుమారు 15 నిమిషాల పాటు ఉన్నట్లు వార్తలు వెలువడ్డాయి. ఈ ప్రదర్శనలో ఆయన పతంజలి యోగసూత్రాల నుంచి స్ఫూర్తి పొందిన పద్ధతిని ఉపయోగించినట్లు తెలిపారు. అయితే ఆ సమయంలో ఆయన నిజంగా మొత్తం 15 నిమిషాలూ శ్వాస తీసుకోలేదనే విషయాన్ని నిర్ధారించే పూర్తి, ఎడిట్ చేయని వీడియో అందుబాటులో లేదని కొన్ని వార్తా కథనాలు పేర్కొన్నాయి.
ఈ ఘటనతో శ్వాసను నియంత్రించడం వెనుక ఉన్న శాస్త్రం, యోగ సాధనలో దాని పాత్ర, దీర్ఘకాలం శ్వాస ఆపడం వల్ల కలిగే ప్రమాదాలపై ఆసక్తి పెరిగింది.
శ్వాసను ఆపడం అంటే ఏమిటి?
మన శరీరానికి ఆక్సిజన్ నిరంతరం అవసరం. మనం శ్వాస తీసుకున్నప్పుడు ఆక్సిజన్ ఊపిరితిత్తుల ద్వారా రక్తంలోకి చేరుతుంది. శ్వాసను ఆపినప్పుడు శరీరానికి కొత్తగా ఆక్సిజన్ అందడం తగ్గిపోతుంది. అదే సమయంలో రక్తంలో కార్బన్ డైఆక్సైడ్ పెరుగుతుంది. ఈ మార్పులు శ్వాస తీసుకోవాలనే సహజమైన ప్రేరణను కలిగిస్తాయి.
కొంతమంది ప్రత్యేక శిక్షణతో కొంతకాలం పాటు శ్వాసను నియంత్రించగలరు. అయితే ప్రతి ఒక్కరి సామర్థ్యం ఒకేలా ఉండదు. ఆరోగ్య పరిస్థితి, శారీరక సామర్థ్యం, సాధన విధానం వంటి అంశాలు దీనిపై ప్రభావం చూపుతాయి.
యోగాలో శ్వాస నియంత్రణకు ప్రాధాన్యం ఏమిటి?
యోగాలో శ్వాసపై అవగాహన పెంచుకోవడానికి ప్రాణాయామం వంటి పద్ధతులను ఉపయోగిస్తారు. శ్వాసను నెమ్మదిగా, నియంత్రితంగా తీసుకోవడం, వదలడం వంటి సాధనలు మనసును ప్రశాంతంగా ఉంచడంలో సహాయపడవచ్చు.
యోగ సంప్రదాయంలో శ్వాసను నిలిపి ఉంచే ప్రక్రియను ‘కుంభకం’ అని పిలుస్తారు. అయితే యోగాలోని అన్ని శ్వాస పద్ధతులూ ఒకేలా ఉండవు. సాధారణ శ్వాసాభ్యాసం, కొద్దిసేపు శ్వాస నిలిపే పద్ధతులు, దీర్ఘకాలం శ్వాసను ఆపే ప్రయత్నాలు వేర్వేరు. వీటిని ఒకటిగా భావించకూడదు.
పతంజలి యోగసూత్రాల్లో ప్రాణాయామం గురించి ప్రస్తావన ఉంది. కానీ ఒక నిర్దిష్ట యోగ పద్ధతిని ఉపయోగించామన్న కారణంతోనే ప్రతి ఒక్కరూ దీర్ఘకాలం శ్వాసను ఆపగలరని చెప్పలేం.
శ్వాసను ఎక్కువసేపు ఆపడం ప్రమాదకరమా?
అవును. దీర్ఘకాలం శ్వాసను ఆపడం వల్ల రక్తంలో ఆక్సిజన్ స్థాయి ప్రమాదకరంగా తగ్గిపోవచ్చు. దీనిని హైపోక్సియా అంటారు. ఫలితంగా తల తిరగడం, గందరగోళం, స్పృహ కోల్పోవడం వంటి సమస్యలు తలెత్తవచ్చు. కొన్ని సందర్భాల్లో ఇది ప్రాణాపాయానికి కూడా దారితీయవచ్చు.
ముఖ్యంగా నీటిలో శ్వాసను ఆపి సాధన చేయడం మరింత ప్రమాదకరం. స్పృహ కోల్పోతే మునిగిపోయే ప్రమాదం ఉంటుంది. అలాగే శ్వాసను ఆపడానికి ముందు వేగంగా, పదేపదే గాలి పీల్చడం (హైపర్‌వెంటిలేషన్) వల్ల శ్వాస తీసుకోవాలనే హెచ్చరిక ఆలస్యంగా రావచ్చు. దీంతో ప్రమాదాన్ని గుర్తించేలోపే ఆక్సిజన్ స్థాయి తగ్గిపోవచ్చు.
అందువల్ల సోషల్ మీడియాలో కనిపించే ప్రదర్శనలను చూసి వాటిని అనుకరించడం మంచిది కాదు.
శ్వాస నియంత్రణను అభ్యాసం చేయవచ్చా?
సాధారణ శ్వాసపై అవగాహన పెంచుకోవడం, సౌకర్యంగా శ్వాస తీసుకోవడం, నెమ్మదిగా శ్వాసను వదలడం వంటి సాధనలను నేర్చుకోవచ్చు. అయితే దీర్ఘకాలం శ్వాసను ఆపే లక్ష్యంతో స్వయంగా శిక్షణ తీసుకోవడం ప్రమాదకరం.
ప్రారంభంలో సాధారణ శ్వాసాభ్యాసాలతోనే మొదలుపెట్టాలి. శ్వాసను బలవంతంగా ఆపకూడదు. తల తిరగడం, అసౌకర్యం లేదా శ్వాస తీసుకోవాలనే తీవ్ర అవసరం అనిపిస్తే వెంటనే సాధన ఆపి సహజంగా శ్వాస తీసుకోవాలి. శ్వాస నిలిపే ప్రత్యేక పద్ధతులను నేర్చుకోవాలనుకుంటే అర్హత కలిగిన శిక్షకుడి మార్గదర్శకత్వం, అవసరమైనప్పుడు వైద్య సలహా తీసుకోవాలి.
గుండె లేదా ఊపిరితిత్తుల సమస్యలు ఉన్నవారు, ఇతర ఆరోగ్య సమస్యలతో బాధపడేవారు వైద్యుడి సలహా లేకుండా ఇటువంటి సాధనలు చేయకూడదు.
విద్యుత్ జమ్వాల్ ప్రదర్శన నుంచి మనం ఏం తెలుసుకోవాలి?
విద్యుత్ జమ్వాల్ ప్రదర్శన శరీర నియంత్రణ, ధ్యానం, యోగంపై ఆసక్తిని పెంచింది. అయితే ఒక వ్యక్తి చేసిన అసాధారణ ప్రదర్శన అందరికీ సురక్షితమైన సాధన అని అర్థం కాదు. అంతేకాకుండా, ప్రదర్శనలో కనిపించిన సమయం మాత్రమే ఆధారంగా తీసుకుని ఆయన శరీరంలో ఆక్సిజన్ స్థాయి లేదా సాధన విధానాన్ని నిర్ధారించలేం.
యోగం అంటే శ్వాసను ఎక్కువసేపు ఆపడం మాత్రమే కాదు. శరీరం, శ్వాస, మనసుపై అవగాహన పెంచుకోవడం కూడా అందులో ముఖ్యమైన భాగం. ఆరోగ్యానికి ఉపయోగపడే సాధనలను ఎంచుకునేటప్పుడు వ్యక్తిగత సామర్థ్యం, భద్రతకు ప్రాధాన్యం ఇవ్వాలి.
ముఖ్యాంశాలు
శ్వాసను కొంతసేపు నియంత్రించడం సాధ్యమే; దీర్ఘకాలం ఆపడం మాత్రం ప్రమాదకరం కావచ్చు.
యోగాలో శ్వాస నియంత్రణకు సంబంధించిన పద్ధతులు ఉన్నాయి. వాటిలో కుంభకం ఒకటి.
దీర్ఘకాలం శ్వాస ఆపడం వల్ల ఆక్సిజన్ తగ్గి స్పృహ కోల్పోయే ప్రమాదం ఉంది.
నీటిలో శ్వాస నిలిపే సాధన, హైపర్‌వెంటిలేషన్ తర్వాత శ్వాస ఆపే ప్రయత్నాలు ప్రాణాంతకమవచ్చు.
ఇతరుల ప్రదర్శనలను చూసి అనుకరించకుండా, సురక్షితమైన శ్వాసాభ్యాసాలను ఎంచుకోవాలి.