మఖానా సాగులో భారత్ దూసుకెళ్తోంది.. బిహార్ కేంద్రంగా ‘సూపర్ఫుడ్’కు పెరుగుతున్న డిమాండ్
న్యూఢిల్లీ: ఒకప్పుడు కొన్ని ప్రాంతాలకు మాత్రమే పరిమితమైన సంప్రదాయ పంట.. ఇప్పుడు దేశీయ, అంతర్జాతీయ మార్కెట్లలో వేగంగా విస్తరిస్తోంది. అదే మఖానా. పోషక విలువలు, ఆరోగ్యకరమైన ఆహారంపై పెరుగుతున్న ఆసక్తి, ప్రాసెస్డ్ ఉత్పత్తులకు డిమాండ్ పెరగడంతో భారత్లో మఖానా రంగం వేగంగా అభివృద్ధి చెందుతోంది. ఈ రంగాన్ని మరింత బలోపేతం చేసేందుకు కేంద్ర ప్రభుత్వం నేషనల్ మఖానా బోర్డుతో పాటు ప్రత్యేక అభివృద్ధి పథకాలను అమలు చేస్తోంది.
ప్రపంచంలోనే భారత్ అతిపెద్ద ఉత్పత్తిదారు
మఖానా (Euryale ferox) ఒక జల పంట. సాధారణంగా చెరువులు, సరస్సులు, తేమ ప్రాంతాల్లో దీనిని సాగు చేస్తారు. మఖానా విత్తనాలను సేకరించి, ఎండబెట్టి, వేడి చేసి పాప్ చేస్తారు.
ప్రపంచంలో మఖానాను అత్యధికంగా ఉత్పత్తి చేస్తున్న దేశం భారత్. దేశ ఉత్పత్తిలో దాదాపు మూడు వంతులు బిహార్ నుంచే వస్తున్నాయి. ప్రపంచ మఖానా సరఫరాలో బిహార్ వాటా సుమారు 80–85 శాతంగా ఉంది.
బిహార్లోని కోసి బేసిన్లోని సుపౌల్, సహర్సా, మధేపురా జిల్లాలతో పాటు మిథిలా, సీమాంచల్ ప్రాంతాల్లో మఖానా సాగు ఎక్కువగా జరుగుతోంది.
పెరుగుతున్న ఉత్పత్తి.. మార్కెట్ కూడా భారీగా
దేశంలో మఖానా ఉత్పత్తి 2024–25లో 63,910 మెట్రిక్ టన్నులు ఉండగా.. 2025–26లో ఇది సుమారు 80,590 మెట్రిక్ టన్నులకు చేరినట్లు ప్రభుత్వం పేర్కొంది. సగటు ఉత్పాదకత కూడా హెక్టారుకు 2.03 మెట్రిక్ టన్నుల నుంచి 2.34 మెట్రిక్ టన్నులకు పెరిగింది.
బిహార్ 2025–26లో దాదాపు 60 వేల మెట్రిక్ టన్నుల మఖానాను ఉత్పత్తి చేసింది.
ఆరోగ్యంపై అవగాహన పెరగడం, బ్రాండెడ్ ఉత్పత్తులకు డిమాండ్ పెరగడంతో 2021–22 నుంచి 2024–25 మధ్య దేశీయ మఖానా మార్కెట్ ఏటా సుమారు 17–18 శాతం వృద్ధి చెందింది. 2029–30 నాటికి ఈ మార్కెట్ రూ.11,000–12,000 కోట్లకు చేరుతుందని అంచనా.
ధరల్లోనూ భారీ పెరుగుదల
మఖానాకు డిమాండ్ పెరగడంతో ధరలు కూడా గణనీయంగా పెరిగాయి. 2020–22లో కిలో మఖానా సగటు ధర సుమారు రూ.500 ఉండగా.. 2025 నాటికి దాదాపు రూ.1,250కి చేరింది.
దేశంలో నెలకు సుమారు 3,000–3,500 మెట్రిక్ టన్నుల పాప్డ్ మఖానా వినియోగమవుతోంది. పండుగల సమయంలో ఈ డిమాండ్ దాదాపు 5,000 మెట్రిక్ టన్నులకు పెరుగుతోంది.
ఎగుమతుల్లోనూ వృద్ధి
2025లో మఖానా ఉత్పత్తులకు ప్రత్యేక HSN కోడ్లను ప్రవేశపెట్టడంతో ఎగుమతులపై స్పష్టమైన గణాంకాలు అందుబాటులోకి వచ్చాయి. 2025–26లో భారత్ 7,264.89 మెట్రిక్ టన్నుల మఖానాను రూ.192.96 కోట్ల విలువతో ఎగుమతి చేసింది.
అమెరికా, కెనడా, యూఏఈలు కలిపి మొత్తం ఎగుమతుల్లో దాదాపు 77 శాతం వాటాను కలిగి ఉన్నాయి. జర్మనీ, నేపాల్, ఆస్ట్రేలియా వంటి మార్కెట్లలోనూ అధిక విలువ సాధించే అవకాశాలు ఉన్నాయని ప్రభుత్వం పేర్కొంది.
‘మిథిలా మఖానా’కు జీఐ గుర్తింపు
బిహార్లోని మిథిలా ప్రాంతంలో ఉత్పత్తి అయ్యే మఖానాకు ‘మిథిలా మఖానా’ పేరుతో భౌగోళిక గుర్తింపు (GI Tag) లభించింది. ఈ గుర్తింపు ఆ ప్రాంతానికి చెందిన మఖానా ప్రత్యేకత, నాణ్యత, సంప్రదాయ పరిజ్ఞానాన్ని పరిరక్షించడంలో కీలకంగా ఉంటుంది.
ప్రస్తుతం బిహార్తో పాటు పశ్చిమ బెంగాల్, అసోం రాష్ట్రాల్లోనూ మఖానా సాగు జరుగుతోంది.
మఖానా ఎందుకు ‘హెల్త్ ఫుడ్’గా మారింది?
మఖానాలో కార్బోహైడ్రేట్లు, ప్రొటీన్, డైటరీ ఫైబర్తో పాటు మెగ్నీషియం, పొటాషియం, ఫాస్ఫరస్, ఐరన్ వంటి ఖనిజాలు ఉంటాయి. కొవ్వు, సోడియం తక్కువగా ఉండటంతో పాటు కొలెస్ట్రాల్ ఉండదు.
దీంతో ఆరోగ్యకరమైన, ప్లాంట్-బేస్డ్ ఆహారానికి డిమాండ్ పెరుగుతున్న నేపథ్యంలో మఖానా సంప్రదాయ ఆహారం నుంచి ప్రీమియం స్నాక్గా కూడా మారుతోంది.
మఖానా రంగానికి కేంద్రం అండ
మఖానా రంగాన్ని మరింత అభివృద్ధి చేసేందుకు కేంద్ర ప్రభుత్వం పలు చర్యలు చేపట్టింది. 2025–26 బడ్జెట్లో నేషనల్ మఖానా బోర్డును ప్రకటించగా.. 2025 సెప్టెంబరు 15న బిహార్లో దీన్ని ప్రారంభించారు.
అలాగే 2025–26 నుంచి 2030–31 వరకు రూ.476.03 కోట్లతో మఖానా అభివృద్ధికి కేంద్ర రంగ పథకాన్ని ఆమోదించారు.
ఈ పథకం కింద నాణ్యమైన విత్తనాలు, పరిశోధన, రైతులకు శిక్షణ, కోత తర్వాత నిర్వహణ, విలువ ఆధారిత ఉత్పత్తులు, బ్రాండింగ్, మార్కెటింగ్, ఎగుమతులు, నాణ్యత నియంత్రణపై దృష్టి పెట్టనున్నారు.
2025–26లో ఈ పథకం కింద సుమారు 8,159 మంది రైతులు లబ్ధి పొందగా.. మరో 1,010 హెక్టార్లను సాగులోకి తీసుకొచ్చారు.
ప్రాసెసింగ్తో మరిన్ని అవకాశాలు
మఖానా విలువ గొలుసులో సాంకేతికత, ప్రాసెసింగ్కు ప్రాధాన్యం పెరుగుతోంది. విత్తనాలను ఎండబెట్టడం, శుభ్రపరచడం, వేయించడం, పాప్ చేయడం తర్వాత వాటిని పాలిష్, సైజు, నాణ్యత ఆధారంగా గ్రేడింగ్ చేస్తారు.
ఇక ఫ్లేవర్డ్ మఖానా, రెడీ-టు-ఈట్ స్నాక్స్, మఖానా పిండి వంటి విలువ ఆధారిత ఉత్పత్తులు మార్కెట్లోకి వస్తున్నాయి. స్టార్టప్లు, రైతు ఉత్పత్తిదారుల సంస్థలు (FPOs) కూడా ఈ రంగంలో ప్రాసెసింగ్, బ్రాండింగ్, మార్కెటింగ్ అవకాశాలను పెంచుతున్నాయి.
మఖానా రంగంలో పరిశోధన, మెరుగైన సాగు పద్ధతులు, నీటి సమర్థ వినియోగం, మఖానా-చేపల సమీకృత సాగు వంటి అంశాలపై కూడా దృష్టి పెడుతున్నారు.
రైతుల ఆదాయానికి.. గ్రామీణ ఉపాధికి అవకాశం
పెరుగుతున్న దేశీయ డిమాండ్, ఎగుమతులు, విలువ ఆధారిత ఉత్పత్తులు, ప్రభుత్వ మద్దతు నేపథ్యంలో మఖానా రంగం రైతుల ఆదాయాన్ని పెంచడంతో పాటు గ్రామీణ ప్రాంతాల్లో ఉపాధి అవకాశాలను విస్తరించే సామర్థ్యం కలిగి ఉంది.
బిహార్ను కేంద్రంగా చేసుకుని ప్రపంచ మార్కెట్లో భారత్ ఆధిపత్యాన్ని కొనసాగిస్తే.. మఖానా దేశ వ్యవసాయ ఎగుమతుల్లో మరో కీలక ఉత్పత్తిగా ఎదిగే అవకాశం ఉంది.
