సింధు జల ఒప్పందానికి మార్పులు తప్పనిసరేనా? భారత్-పాక్ మధ్య నీటి ఒప్పందంపై క్లైమేట్ చేంజ్ ప్రభావం
భారత్, పాకిస్థాన్ మధ్య సరిహద్దు వివాదాలు ఎప్పటి నుంచో ఉన్నాయి. కానీ ఇప్పుడు మరో అంశం రెండు దేశాల మధ్య మరింత కీలకంగా మారింది. అదే నీరు.
1960లో భారత్, పాకిస్థాన్ మధ్య కుదిరిన సింధు జల ఒప్పందం ఆరు దశాబ్దాలకు పైగా రెండు దేశాల మధ్య నదీ జలాల వినియోగానికి ఒక ఫ్రేమ్వర్క్గా కొనసాగింది. అయితే పహల్గామ్ ఉగ్రదాడి తర్వాత భారత్ ఈ ఒప్పందాన్ని నిలిపివేయడంతో వివాదం మళ్లీ తెరపైకి వచ్చింది.
ఇప్పుడు దీనికి మరో సమస్య తోడైంది. అదే క్లైమేట్ చేంజ్. గ్లేసియర్లు కరుగుతున్న తీరు, వర్షపాతం మార్పులు, వరదలు, కరువులు వంటి పరిణామాలు సింధు నదీ వ్యవస్థపై ప్రభావం చూపుతున్నాయి. దీంతో దశాబ్దాల క్రితం రూపొందించిన ఒప్పందాన్ని ప్రస్తుత పరిస్థితులకు అనుగుణంగా మార్చాల్సిన అవసరం ఉందా? అనే ప్రశ్న మొదలైంది.
1960లో ఏం జరిగింది?
భారత్, పాకిస్థాన్ మధ్య సింధు జల ఒప్పందం 1960 సెప్టెంబర్ 19న కుదిరింది. ప్రపంచ బ్యాంకు మధ్యవర్తిత్వంలో ఈ ఒప్పందం రూపొందింది.
సింధు నదీ వ్యవస్థలోని ఆరు ప్రధాన నదులను రెండు దేశాల మధ్య విభజించారు.
సింధు, జీలం, చీనాబ్ పశ్చిమ నదులుగా పరిగణించి.. వాటి నీటి వినియోగంలో పాకిస్థాన్కు ప్రధాన హక్కులు ఇచ్చారు.
అదే సమయంలో రవి, బియాస్, సట్లెజ్ తూర్పు నదులపై భారత్కు ప్రధాన వినియోగ హక్కులు కల్పించారు.
ఈ వ్యవస్థ ద్వారా రెండు దేశాల మధ్య నీటి వివాదాలను నియంత్రించడానికి ప్రయత్నించారు.
ఇప్పుడు ఈ ఒప్పందం ఎందుకు చర్చలోకి వచ్చింది?
ప్రస్తుతం రెండు దేశాల మధ్య రాజకీయ, భద్రతా సంబంధాలు తీవ్ర ఉద్రిక్తంగా ఉన్నాయి.
పహల్గామ్ ఉగ్రదాడి తర్వాత భారత్ సింధు జల ఒప్పందాన్ని నిలిపివేసింది. దీంతో పాకిస్థాన్లో ఆందోళన పెరిగింది. పాకిస్థాన్ వ్యవసాయం, నీటి సరఫరా విషయంలో సింధు నదీ వ్యవస్థపై భారీగా ఆధారపడుతోంది.
ఇటీవల కూడా పాకిస్థాన్ నేతలు సింధు జలాల విషయంలో భారత్పై ఆందోళన వ్యక్తం చేస్తున్నారు.
అయితే ఇప్పుడు చర్చ కేవలం భారత్-పాక్ రాజకీయ వివాదానికి పరిమితం కావడం లేదు.
క్లైమేట్ చేంజ్ కారణంగా అసలు నదుల స్వభావమే మారుతున్నప్పుడు.. 1960లో రూపొందించిన నియమాలు ఇప్పటికీ సరిపోతాయా? అనేది అసలు ప్రశ్న.
1950ల డేటాతో రూపొందిన ఒప్పందం
నిపుణుల విశ్లేషణ ప్రకారం సింధు జల ఒప్పందం రూపొందించేటప్పుడు ప్రధానంగా 1950ల నాటి హైడ్రాలజికల్ డేటాను పరిగణనలోకి తీసుకున్నారు.
ఆ సమయంలో గ్లోబల్ వార్మింగ్, క్లైమేట్ చేంజ్ వంటి అంశాలు ఇప్పటిలా పెద్ద ప్రమాదాలుగా కనిపించలేదు.
కానీ ఇప్పుడు పరిస్థితి పూర్తిగా మారిపోయింది.
హిమాలయ ప్రాంతాల్లో గ్లేసియర్ల పరిస్థితి మారుతోంది. రుతుపవనాలు గతంతో పోలిస్తే మరింత అనిశ్చితంగా మారుతున్నాయి. కొన్ని ప్రాంతాల్లో తీవ్రమైన వరదలు వస్తుంటే.. మరికొన్ని ప్రాంతాల్లో నీటి కొరత పెరుగుతోంది.
అంటే ఒకప్పుడు స్థిరంగా కనిపించిన నీటి లభ్యత భవిష్యత్లో అంత స్థిరంగా ఉండకపోవచ్చు.
గ్లేసియర్లు కరిగితే ఏం జరుగుతుంది?
సింధు నదీ వ్యవస్థకు హిమాలయాలు, కారాకోరం ప్రాంతంలోని మంచు, గ్లేసియర్లు కీలకం.
ఉష్ణోగ్రతలు పెరిగితే గ్లేసియర్ల కరుగుదలలో మార్పులు వస్తాయి. దాని ప్రభావం నదుల్లో నీటి ప్రవాహంపై పడుతుంది.
ఒక దశలో ఎక్కువ నీరు రావచ్చు. మరో దశలో నీటి ప్రవాహం తగ్గిపోవచ్చు.
దీనికి అనిశ్చిత రుతుపవనాలు, దీర్ఘకాలిక కరువులు కలిస్తే పరిస్థితి మరింత క్లిష్టంగా మారుతుంది.
అందుకే భవిష్యత్ నీటి నిర్వహణలో కేవలం గతంలో నమోదైన నీటి ప్రవాహాన్ని ఆధారంగా చేసుకోవడం సరిపోదనే వాదన వినిపిస్తోంది.
భారత్కు ఏం కావాలి?
సింధు నదీ వ్యవస్థలో భారత్ ఎగువ ప్రాంతంలో ఉన్న దేశం.
జమ్మూకశ్మీర్ సహా ఉత్తర భారతదేశంలో జలవిద్యుత్, సాగు, తాగునీరు, పర్యావరణ అవసరాలు పెరుగుతున్నాయి.
ప్రస్తుత ఒప్పందం ఉన్న పరిస్థితుల్లో పశ్చిమ నదులపై భారత్ చేపట్టగల ప్రాజెక్టులకు కొన్ని పరిమితులు ఉన్నాయి.
క్లైమేట్ చేంజ్ నేపథ్యంలో నీటి లభ్యత మారుతున్నప్పుడు.. భారతదేశ అవసరాలను కూడా కొత్త ఒప్పందంలో పరిగణనలోకి తీసుకోవాలనే వాదన ఉంది.
పాకిస్థాన్ పరిస్థితి ఏంటి?
పాకిస్థాన్ మాత్రం సింధు నదీ వ్యవస్థపై చాలా ఎక్కువగా ఆధారపడి ఉంది.
వ్యవసాయం, నీటిపారుదల, తాగునీరు వంటి అనేక అవసరాలకు ఈ నదుల నీరు కీలకం.
అదే సమయంలో వరదలు కూడా పాకిస్థాన్కు పెద్ద సమస్యగా మారుతున్నాయి.
అంటే పాకిస్థాన్కు ఒకవైపు నమ్మదగిన నీటి సరఫరా కావాలి.. మరోవైపు వరద నియంత్రణ కూడా అవసరం.
ఈ రెండు అంశాలను కలిపి చూడాల్సిన అవసరం ఉందని నిపుణుల విశ్లేషణ చెబుతోంది.
నీటిని పంచుకోవడం కాదు.. కలిసి నిర్వహించాలా?
ఇదే ఈ మొత్తం చర్చలో కీలకమైన పాయింట్.
ప్రస్తుతం ఉన్న ఒప్పందం ప్రధానంగా ఎవరికి ఏ నది, ఎంత నీరు అనే విధానంపై ఆధారపడి ఉంది.
కానీ భవిష్యత్లో నీటి లభ్యతే మారిపోతే.. ఈ పద్ధతి ఎంతవరకు పనిచేస్తుందనే ప్రశ్న వస్తుంది.
అందుకే నిపుణుడు అన్వర్ సదాత్ సూచించిన విధంగా.. సింధు నదీ పరివాహక ప్రాంతాన్ని ‘షేర్డ్ మేనేజ్మెంట్’ మోడల్లో చూడాలనే ఆలోచన ముందుకొస్తోంది.
అంటే నీటిని కేవలం పంచుకోవడం కాకుండా.. నీటి సంరక్షణ, వరద నియంత్రణ, పర్యావరణ పరిరక్షణ, జలవిద్యుత్, వ్యవసాయ అవసరాలను కలిపి నిర్వహించడం.
ఇతర దేశాల ఒప్పందాల నుంచి ఏం నేర్చుకోవచ్చు?
ప్రపంచంలో కొన్ని దేశాలు నదీ జలాల విషయంలో పరిస్థితులకు అనుగుణంగా మారే ఒప్పందాలను అమలు చేస్తున్నాయి.
అమెరికా-కెనడా
అమెరికా-కెనడా మధ్య నీటి ఒప్పందాల్లో నదీ ప్రవాహం వల్ల వచ్చే ప్రయోజనాలను రెండు దేశాలు పంచుకునే విధానాలు ఉన్నాయి.
వరద నియంత్రణ, విద్యుత్ ఉత్పత్తి వంటి అంశాలను కూడా నీటి నిర్వహణలో భాగంగా పరిగణిస్తారు.
అమెరికా-మెక్సికో
కొలరాడో నది విషయంలో అమెరికా, మెక్సికో మధ్య ఉన్న ఒప్పందాల్లో నీటి ప్రవాహం, వాతావరణ పరిస్థితులకు అనుగుణంగా నిర్ణయాలు తీసుకునే కొంత వెసులుబాటు ఉంది.
కరువు వచ్చినప్పుడు కూడా పరిస్థితులకు అనుగుణంగా నీటి వినియోగంపై నిర్ణయాలు మార్చుకునే అవకాశం ఉంటుంది.
నైల్ నదీ ప్రాంతం
నైల్ నదీ పరివాహక ప్రాంతానికి సంబంధించిన ఒప్పందాల్లో కూడా పర్యావరణ, వాతావరణ పరిస్థితుల్లో మార్పులకు అనుగుణంగా నీటి వినియోగ నియమాలను సమీక్షించే ఆలోచన ఉంది.
పర్యావరణ అంశాలు కూడా కీలకమే
సింధు జల ఒప్పందాన్ని కేవలం రెండు దేశాల వ్యవసాయ అవసరాల కోణంలో చూడటం సరిపోదని నిపుణుల వాదన.
నీటి సంరక్షణ, జీవవైవిధ్యం, వెట్ల్యాండ్స్, పర్యావరణ పరిరక్షణ వంటి అంశాలను కూడా భవిష్యత్ ఒప్పందంలో భాగం చేయాల్సి ఉంటుంది.
భారత్, పాకిస్థాన్ రెండూ రామ్సర్ కన్వెన్షన్, బయోలాజికల్ డైవర్సిటీ కన్వెన్షన్ వంటి అంతర్జాతీయ పర్యావరణ వ్యవస్థల్లో భాగస్వాములుగా ఉన్నాయి.
అందువల్ల నదీ జలాలపై భవిష్యత్ సహకారం కేవలం నీటి పంపకానికే పరిమితం కాకుండా పర్యావరణ బాధ్యతలను కూడా కలిగి ఉండొచ్చు.
కానీ అసలు సమస్య రాజకీయమే!
ఇక్కడే అసలు చిక్కు ఉంది.
నీటి సమస్యకు సాంకేతిక పరిష్కారాలు ఉండొచ్చు. కానీ భారత్-పాకిస్థాన్ సంబంధాలు రాజకీయంగా, భద్రతాపరంగా తీవ్ర ఉద్రిక్తంగా ఉన్నప్పుడు.. నీటి విషయంలో సహకారం ఎలా సాధ్యమవుతుంది?
ఇదే అతిపెద్ద సవాలు.
పాకిస్థాన్ ఇప్పటికే భారత్ సింధు జలాలను వ్యూహాత్మకంగా ఉపయోగించవచ్చని ఆందోళన వ్యక్తం చేస్తోంది. పాకిస్థాన్ మంత్రి అహ్సన్ ఇక్బాల్ కూడా ఇటీవల ఈ అంశంపై భారత్ను హెచ్చరించారు.
అందుకే కొత్త ఒప్పందం గురించి చర్చ జరగాలంటే ముందుగా రెండు దేశాల మధ్య కనీస స్థాయి నమ్మకం అవసరం.
భారత్-పాక్ మధ్య కొత్త ఫార్ములా సాధ్యమేనా?
ప్రస్తుత పరిస్థితుల్లో ఇది అంత సులభం కాదు.
అయితే దీర్ఘకాలంలో క్లైమేట్ చేంజ్ రెండు దేశాలనూ కొత్త విధానం వైపు నడిపించే అవకాశం ఉంది.
ఎందుకంటే నీరు తగ్గినా సమస్యే.. ఒక్కసారిగా వరదలు వచ్చినా సమస్యే.
అందుకే భవిష్యత్ ఒప్పందంలో:
నీటి ప్రవాహాన్ని రియల్టైమ్లో పంచుకోవడం
వరదలపై ముందస్తు హెచ్చరికలు
కరువు సమయంలో నీటి నిర్వహణ
గ్లేసియర్ మార్పులపై సంయుక్త అధ్యయనాలు
పర్యావరణ పరిరక్షణ
జలవిద్యుత్ ప్రాజెక్టుల నిర్వహణ
నీటి నాణ్యత పర్యవేక్షణ
వంటి అంశాలకు ప్రాధాన్యం ఇవ్వాల్సి రావచ్చు.
మొత్తానికి..
