ప్రపంచ మత్స్య దినోత్సవం 2026 నేడు: యువత, మహిళల గౌరవప్రద ఉపాధిపై ప్రధాన దృష్టి
స్థిరమైన మత్స్యరంగం, సముద్ర జీవవైవిధ్యం, కార్మిక హక్కులు, భారత మత్స్య ఉత్పత్తి వృద్ధి ఈ ఏడాది చర్చలో ప్రధాన అంశాలు
ప్రపంచ మత్స్య దినోత్సవం 2026ను నవంబర్ 21న భారత్ సహా ప్రపంచవ్యాప్తంగా పాటిస్తున్నారు. మత్స్యకారులు, ఆక్వాకల్చర్ కార్మికులు, ప్రాసెసింగ్ రంగ కార్మికుల జీవనోపాధి, ఆహార భద్రత, సముద్ర జీవవైవిధ్యం, స్థిరమైన మత్స్య నిర్వహణపై అవగాహన పెంచడం ఈ దినోత్సవం ప్రధాన ఉద్దేశం.
ఈ ఏడాది దినోత్సవానికి “మత్స్యరంగం, ఆక్వాకల్చర్లో, ముఖ్యంగా యువత, మహిళల కోసం గౌరవప్రద పనిని ముందుకు తీసుకెళ్లడానికి ప్రజలను శక్తివంతం చేయడం” అనే థీమ్ నిర్ణయించారు. ఈ థీమ్ కింద కార్మికులకు న్యాయమైన వేతనం, భద్రమైన పని పరిస్థితులు, సామాజిక రక్షణ, మహిళలకు నైపుణ్యాభివృద్ధి, యువతకు రంగంలో ప్రవేశ అవకాశాలు, ప్రమాదాలను తగ్గించే వృత్తి ఆరోగ్య చర్యలు వంటి అంశాలకు ప్రాధాన్యం ఇవ్వబడుతోంది. ఆహార మరియు వ్యవసాయ సంస్థ, అంతర్జాతీయ కార్మిక సంస్థ ఈ అంశాలపై సంయుక్త కార్యక్రమం నిర్వహిస్తున్నాయని నిర్వాహకులు తెలిపారు.
ప్రపంచ మత్స్య దినోత్సవం మత్స్యరంగాన్ని కేవలం చేపల వేట లేదా చేపల పెంపకంగా కాకుండా, ఆహార భద్రత, గ్రామీణ ఉపాధి, ఎగుమతులు, బ్లూ ఎకానమీ, పర్యావరణ పరిరక్షణతో అనుసంధానమైన విస్తృత జీవనాధార వ్యవస్థగా గుర్తుచేస్తుంది. సముద్రాలు, నదులు, చెరువులు, జలాశయాల్లోని వనరులను బాధ్యతాయుతంగా వినియోగించడం, మత్స్య సంపదను భవిష్యత్ తరాలకు నిలబెట్టడం ఈ దినోత్సవ సందేశంలో కేంద్రంగా నిలుస్తోంది. భారతదేశం వంటి పెద్ద తీరరేఖ, విస్తృత అంతర్గత జలవనరులు కలిగిన దేశాలకు ఈ చర్చ మరింత ప్రాధాన్యత సంతరించుకుంది.
మత్స్యరంగంలో సముద్ర మత్స్యకార్యం, అంతర్గత మత్స్యకార్యం, క్యాప్చర్ ఫిషరీస్, ఆక్వాకల్చర్, మారికల్చర్ వంటి విభాగాలు ఉన్నాయి. అరేబియా సముద్రం, బంగాళాఖాతం, భారత మహాసముద్రంలో జరిగే చేపల వేట సముద్ర మత్స్యకార్యంలోకి వస్తే, నదులు, సరస్సులు, చెరువులు, రిజర్వాయర్లలో జరిగే ఉత్పత్తి అంతర్గత మత్స్యకార్యంగా పరిగణించబడుతుంది. సహజ జలాల్లో చేపలు, జలచరాలను పట్టడం క్యాప్చర్ ఫిషరీస్ కాగా, నియంత్రిత వాతావరణంలో చేపలు, రొయ్యలు, మొలస్కులు, ఇతర జలచరాలను పెంచడం ఆక్వాకల్చర్గా నిర్వచించబడుతుంది. సముద్ర పరిసరాల్లో జరిగే ఆక్వాకల్చర్ను మారికల్చర్గా పరిగణిస్తారు.
భారత్ ప్రస్తుతం ప్రపంచంలో 2వ అతిపెద్ద చేపల ఉత్పత్తిదారుగా ఉంది. అధికారిక గణాంకాల ప్రకారం, ప్రపంచ చేపల ఉత్పత్తిలో భారత వాటా సుమారు 8 శాతంగా ఉంది. దేశంలో చేపల ఉత్పత్తి 2013-14లో 95.79 లక్షల టన్నులుగా ఉండగా, 2024-25లో 197.75 లక్షల టన్నులకు పెరిగింది. ఇది దాదాపు 106 శాతం వృద్ధిని సూచిస్తోంది. మత్స్యరంగం, ఆక్వాకల్చర్, చేపల ప్రాసెసింగ్, కోల్డ్ చైన్, రవాణా, మార్కెటింగ్, సీఫుడ్ ఎగుమతులు కలిపి సుమారు 3 కోట్ల మందికి జీవనోపాధి కల్పిస్తున్నాయని ప్రభుత్వ గణాంకాలు సూచిస్తున్నాయి.
ఈ రంగం ఆర్థిక ప్రాధాన్యం ఎగుమతుల్లోనూ కనిపిస్తోంది. 2024-25లో భారత సీఫుడ్ ఎగుమతుల విలువ ₹62,408 కోట్లుగా నమోదైంది. అంతర్గత మత్స్యకార్యం, ఆక్వాకల్చర్ గత దశాబ్దంలో ఉత్పత్తి పెరుగుదలలో కీలక పాత్ర పోషించాయి. చేపల ప్రాసెసింగ్ కేంద్రాలు, ఐస్ ప్లాంట్లు, కోల్డ్ స్టోరేజ్, రవాణా సదుపాయాలు, హార్బర్లు, ల్యాండింగ్ సెంటర్లు వంటి మౌలిక వసతులు ఉత్పత్తి తర్వాత నష్టాలను తగ్గించడంలో ఉపయోగపడుతున్నాయి. 2026-27 ఆర్థిక సంవత్సరానికి మత్స్యరంగానికి ₹2,761.80 కోట్ల కేటాయింపు ఈ రంగానికి ప్రభుత్వ ప్రాధాన్యాన్ని చూపిస్తోంది.
HIGHLIGHTS
- ప్రపంచ మత్స్య దినోత్సవం ప్రతి సంవత్సరం నవంబర్ 21న జరుపుతారు
- 2026 థీమ్ యువత, మహిళల గౌరవప్రద ఉపాధిపై కేంద్రీకృతం
- భారత్ 2024-25లో 197.75 లక్షల టన్నుల చేపలు ఉత్పత్తి చేసింది
- 2024-25లో సీఫుడ్ ఎగుమతుల విలువ ₹62,408 కోట్లు
- మత్స్యరంగం సుమారు 3 కోట్ల మందికి జీవనోపాధి కల్పిస్తోంది
మత్స్యరంగ అభివృద్ధి కోసం కేంద్ర ప్రభుత్వం పలు పథకాలను అమలు చేస్తోంది. సెప్టెంబర్ 2020లో ప్రారంభించిన ప్రధాన్ మంత్రి మత్స్య సంపద యోజనను మత్స్య, పశుసంవర్ధక, పాడి పరిశ్రమ మంత్రిత్వశాఖ నిర్వహిస్తోంది. ₹20,050 కోట్ల ప్రారంభ నిధులతో రూపొందించిన ఈ పథకం స్థిరమైన మత్స్య అభివృద్ధి, ఉత్పత్తి పెంపు, ఉత్పాదకత మెరుగుదల, మౌలిక వసతుల అప్గ్రేడ్, విలువ గొలుసు బలోపేతం వంటి అంశాలను లక్ష్యంగా పెట్టుకుంది. చేపల ఉత్పత్తి నుంచి మార్కెట్కు చేరే దశల వరకు సమగ్ర మద్దతు అందించడం ఈ పథకం ప్రధాన ఉద్దేశమని అధికారులు తెలిపారు.
మత్స్య మరియు ఆక్వాకల్చర్ మౌలిక వసతుల అభివృద్ధి నిధి 2018-19లో ఏర్పాటు చేయబడింది. ఈ నిధి ద్వారా మత్స్య హార్బర్లు, ల్యాండింగ్ సెంటర్లు, హాచరీలు, కోల్డ్ చైన్ వ్యవస్థలు, ప్రాసెసింగ్ మౌలిక వసతులకు తక్కువ వడ్డీ రుణాలు అందించడానికి చర్యలు తీసుకుంటున్నారు. పంట తర్వాత నష్టాలు, రవాణా సమస్యలు, నిల్వ సామర్థ్య లోపం వంటి సవాళ్లను తగ్గించడానికి ఈ నిధి ఉపయోగపడుతుందని మంత్రిత్వశాఖ పేర్కొంది. చేపలు, రొయ్యలు, ఇతర జల ఉత్పత్తులు మార్కెట్కు నాణ్యంగా చేరేలా సరఫరా గొలుసును మెరుగుపరచడం దీని లక్ష్యం.
2024లో ప్రధాన్ మంత్రి మత్స్య కిసాన్ సమృద్ధి సహ-యోజనను ప్రధాన్ మంత్రి మత్స్య సంపద యోజన ఉప పథకంగా ప్రారంభించారు. ఈ పథకం మత్స్యరంగంలో ఫార్మలైజేషన్ను ప్రోత్సహించడం, సంస్థాగత రుణాలు, బీమా సౌకర్యాలకు ప్రాప్యత పెంచడం, సూక్ష్మ, చిన్న వ్యాపారాలకు మద్దతు ఇవ్వడం, నాణ్యత ప్రమాణాలు, సరఫరా గొలుసు అభివృద్ధిని బలోపేతం చేయడంపై దృష్టి పెడుతోంది. చేపల పెంపకందారులు, చిన్న వ్యాపారులు, ప్రాసెసింగ్ యూనిట్లకు మార్కెట్తో అనుసంధానం కల్పించడం ఈ ఉప పథకంలో భాగంగా ఉంది.
ప్రధాన్ మంత్రి మత్స్య సంపద యోజనకు ముందు బ్లూ రివల్యూషన్ పథకం దేశ మత్స్యరంగంలో ప్రధాన అభివృద్ధి కార్యక్రమంగా అమలైంది. ఈ పథకం సముద్ర, అంతర్గత మత్స్యకార్యాల సమగ్ర నిర్వహణ, ఉత్పత్తి పెంపు, మౌలిక వసతులు, జీవనోపాధి మెరుగుదలపై దృష్టి పెట్టింది. 2019 నుంచి అర్హులైన మత్స్యకారులు, చేపల రైతులకు కిసాన్ క్రెడిట్ కార్డ్ సౌకర్యం అందుబాటులోకి వచ్చింది. ఇది రోజువారీ నిర్వహణ ఖర్చులకు సంస్థాగత క్రెడిట్ అందించడమే కాకుండా, అనధికార రుణాలపై ఆధారపడే పరిస్థితిని తగ్గించడంలో సహాయపడుతోంది.
డిజిటల్ సేవల విస్తరణలో భాగంగా నేషనల్ ఫిషరీస్ డిజిటల్ ప్లాట్ఫామ్ను ప్రభుత్వం ప్రోత్సహిస్తోంది. డిజిటల్ రిజిస్ట్రేషన్, ఆర్థిక సమావేశం, పథకాలకు ప్రాప్యత, లబ్ధిదారుల గుర్తింపులో ఈ ప్లాట్ఫామ్ ఉపయోగపడుతుందని అధికారులు తెలిపారు. 2025 మెరైన్ ఫిషరీస్ సెన్సస్ ద్వారా సముద్ర మత్స్యకార కుటుంబాలు, పడవలు, పరికరాలు, జీవనోపాధి వివరాలపై సమగ్ర సమాచారం సేకరించి విధాన రూపకల్పనకు వినియోగించనున్నారు. మిషన్ అమృత్ సరోవర్ ద్వారా జలవనరుల అభివృద్ధి, అంతర్గత మత్స్యకార్యం, ఆక్వాకల్చర్ అవకాశాలను విస్తరించడంపై దృష్టి పెట్టారు.
స్థిరమైన మత్స్య నిర్వహణకు సంబంధించిన చర్చలో పర్యావరణ పరిరక్షణ ప్రధాన అంశంగా ఉంది. అధిక చేపల వేట, చిన్న చేపల వేట, నివాస ప్రదేశాల నాశనం, కాలుష్యం, వాతావరణ మార్పుల ప్రభావం వంటి అంశాలు ప్రపంచవ్యాప్తంగా మత్స్య సంపదపై ఒత్తిడి పెంచుతున్నాయి. స్థిరమైన చేపల వేట నియమాలు, సీజనల్ బ్యాన్లు, మెష్ సైజ్ నియంత్రణ, సముద్ర జీవవైవిధ్య పరిరక్షణ, బాధ్యతాయుత ఆక్వాకల్చర్ పద్ధతులు వంటి చర్యలు దీర్ఘకాలిక ఉత్పత్తి సామర్థ్యాన్ని కాపాడతాయని నిపుణులు చెబుతున్నారు. భారత్లో 2025 స్థిరమైన మత్స్య నియమాలు సముద్ర ప్రాంతాల్లో బాధ్యతాయుత మత్స్యకార్యాన్ని ప్రోత్సహించే దిశగా ముఖ్యమైన అడుగుగా పరిగణించబడుతున్నాయి.
ఈ దినోత్సవం మత్స్యరంగంలోని మహిళల పాత్రను కూడా ముందుకు తెస్తోంది. చేపల శుభ్రపరచడం, ప్రాసెసింగ్, ఎండబెట్టడం, మార్కెటింగ్, చిన్న స్థాయి వ్యాపారం, ఆక్వాకల్చర్ నిర్వహణలో మహిళల భాగస్వామ్యం ఎక్కువగా ఉన్నప్పటికీ, నిర్ణయ ప్రక్రియలు, అధికారిక రుణాలు, బీమా, శిక్షణ, సాంకేతిక సేవల్లో వారి ప్రాప్యత పరిమితంగా ఉండే సందర్భాలు ఉన్నాయి. 2026 థీమ్ ఈ వ్యత్యాసాలను తగ్గించడం, మహిళలకు నైపుణ్యాలు, నిధులు, మార్కెట్ అవకాశాలు, నాయకత్వ పాత్రలు కల్పించడం అవసరమని సూచిస్తోంది.
యువత భాగస్వామ్యం కూడా మత్స్యరంగ భవిష్యత్తులో కీలకంగా మారింది. ఆధునిక ఆక్వాకల్చర్, హాచరీ నిర్వహణ, బయోసెక్యూరిటీ, ఫీడ్ మేనేజ్మెంట్, డిజిటల్ మార్కెటింగ్, కోల్డ్ చైన్, విలువ ఆధారిత ఉత్పత్తుల తయారీ వంటి రంగాల్లో శిక్షణ పొందిన యువతకు కొత్త ఉపాధి అవకాశాలు ఏర్పడుతున్నాయి. సంప్రదాయ చేపల వేటతోపాటు టెక్నాలజీ ఆధారిత సేవలు, డేటా ఆధారిత నిర్వహణ, ఎగుమతి ప్రమాణాలు, ట్రేసబిలిటీ వంటి అంశాలు మత్స్యరంగాన్ని మరింత వృత్తిపరంగా మార్చుతున్నాయి.
ప్రపంచ మత్స్య దినోత్సవం నేపథ్యం 1997 నవంబర్ 21న న్యూఢిల్లీలో జరిగిన అంతర్జాతీయ సమావేశానికి వెళ్తుంది. ఆ సమావేశానికి 18 దేశాల ప్రతినిధులు హాజరై, మత్స్యకారులు, చేపల కార్మికుల సమస్యలపై అంతర్జాతీయ సహకారం అవసరమని గుర్తించారు. ఆ సమావేశం ఫలితంగా వరల్డ్ ఫోరం ఆఫ్ ఫిష్ హార్వెస్టర్స్ అండ్ ఫిష్ వర్కర్స్ ఏర్పడింది. అప్పటి నుంచి ప్రతి సంవత్సరం నవంబర్ 21న ఈ దినోత్సవం నిర్వహిస్తూ, మత్స్య సముదాయాల కృషిని గుర్తించడం, జల వనరుల స్థిరమైన నిర్వహణను ప్రోత్సహించడం కొనసాగుతోంది.
సస్టైనబుల్ డెవలప్మెంట్ గోల్ 14లో భాగమైన సముద్ర జీవవ్యవస్థల సంరక్షణ లక్ష్యంతో ఈ దినోత్సవం అనుసంధానమై ఉంది. చేపలు అధిక నాణ్యమైన ప్రోటీన్, పోషకాలు, ఆరోగ్యకరమైన కొవ్వుల ప్రధాన వనరుగా ఉన్నాయి. మత్స్యరంగం గ్రామీణ, తీరప్రాంత ఆర్థిక వ్యవస్థలకు ఆదాయం తెస్తుంది. సీఫుడ్ ఎగుమతులు విదేశీ మారకద్రవ్య ఆదాయానికి దోహదపడతాయి. అదే సమయంలో, పర్యావరణ పరిరక్షణ, చేపల నిల్వల సంరక్షణ, జీవవైవిధ్య రక్షణలో స్థిరమైన పద్ధతులు అత్యవసరమని నిపుణులు చెబుతున్నారు.
నవంబర్ 21 కార్యక్రమాల తర్వాత 2026 థీమ్కు అనుగుణంగా దేశాలు, అంతర్జాతీయ సంస్థలు మత్స్యకారుల పని పరిస్థితులు, యువత శిక్షణ, మహిళల భాగస్వామ్యం, భద్రతా ప్రమాణాలు, ఆర్థిక ప్రాప్యతపై కార్యాచరణను ముందుకు తీసుకెళ్లనున్నాయి. భారత్లో రానున్న నెలల్లో 2026-27 కేటాయింపుల అమలు, మత్స్య పథకాల లబ్ధిదారుల నమోదు, మెరైన్ ఫిషరీస్ సెన్సస్ ఆధారంగా విధాన నిర్ణయాలు, స్థిరమైన మత్స్య నియమాల అమలుపై దృష్టి కొనసాగనుంది.
