భారతదేశంలో అత్యంత వైభవంగా జరుపుకునే పండుగల్లో దీపావళికి ప్రత్యేక స్థానం ఉంది. దీపాల వెలుగులు, రంగురంగుల అలంకరణలు, మిఠాయిలు, కుటుంబ సభ్యుల సందడి, బాణసంచా కాల్చడం వంటివి ఈ పండుగలో ప్రధాన ఆకర్షణలు. అయితే దీపావళి సందర్భంగా పెద్ద ఎత్తున టపాసులు కాల్చడం వల్ల వాతావరణంలో వాయు కాలుష్యం, శబ్ద కాలుష్యం గణనీయంగా పెరుగుతున్నాయి. ముఖ్యంగా చిన్నపిల్లలు, వృద్ధులు, గర్భిణులు, శ్వాసకోశ సమస్యలు ఉన్నవారు ఈ కాలుష్యం కారణంగా అనేక ఇబ్బందులు ఎదుర్కొంటున్నారు.
పటాకులు పేల్చినప్పుడు వెలువడే పొగ, సూక్ష్మ ధూళి కణాలు (PM2.5, PM10), సల్ఫర్ డయాక్సైడ్, నైట్రోజన్ ఆక్సైడ్లు వంటి కాలుష్య కారకాలు గాలి నాణ్యతను దెబ్బతీస్తాయి. అంతేకాకుండా భారీ శబ్దాలు మనుషులతో పాటు పక్షులు, జంతువుల ఆరోగ్యంపైనా ప్రతికూల ప్రభావం చూపుతాయి.
ఈ సమస్యకు పరిష్కారంగా భారతదేశంలోని శాస్త్రవేత్తలు పర్యావరణానికి తక్కువ హాని కలిగించే గ్రీన్ క్రాకర్స్ (Green Crackers) ను అభివృద్ధి చేశారు. నాగ్‌పుర్‌లోని సీఎస్‌ఐఆర్‌-నీరి (CSIR-NEERI) సంస్థ ఈ పరిశోధనలో కీలక పాత్ర పోషించింది.
సంప్రదాయ బాణసంచాతో పోలిస్తే గ్రీన్ క్రాకర్స్ ద్వారా వెలువడే కొన్ని ఉద్గారాలను గణనీయంగా తగ్గించేలా ప్రత్యేక సాంకేతికతను అభివృద్ధి చేశారు. మరి ఈ గ్రీన్ క్రాకర్స్ అంటే ఏమిటి? వీటిలో ఎన్ని రకాలు ఉన్నాయి? అసలైన వాటిని ఎలా గుర్తించాలి? పర్యావరణానికి ఇవి ఏ విధంగా ఉపయోగపడతాయి? ఇప్పుడు పూర్తిగా తెలుసుకుందాం.
1. గ్రీన్ క్రాకర్స్ అంటే ఏమిటి?
గ్రీన్ క్రాకర్స్ అనేవి సంప్రదాయ బాణసంచాతో పోలిస్తే తక్కువ కాలుష్యాన్ని విడుదల చేసేలా ప్రత్యేకంగా రూపొందించిన పటాకులు.
సాధారణ పటాకుల్లో కాల్చే సమయంలో అధిక స్థాయిలో పొగ, ధూళి కణాలు, హానికర రసాయనాలు విడుదలవుతాయి. వీటికి ప్రత్యామ్నాయంగా కాలుష్య కారక పదార్థాల వినియోగాన్ని తగ్గించడం, ఉద్గారాలను నియంత్రించడం, పర్యావరణంపై ప్రభావాన్ని తగ్గించడం వంటి లక్ష్యాలతో గ్రీన్ క్రాకర్స్‌ను అభివృద్ధి చేశారు.
వీటిని రూపొందించడంలో ప్రధానంగా నాగ్‌పుర్‌కు చెందిన CSIR-NEERI (Council of Scientific and Industrial Research – National Environmental Engineering Research Institute) సంస్థ కీలక పాత్ర పోషించింది.
ఈ సంస్థ రూపొందించిన సాంకేతికతను ఉపయోగించి పటాకుల తయారీదారులు నిర్దిష్ట ప్రమాణాలకు అనుగుణంగా గ్రీన్ క్రాకర్స్‌ను తయారు చేస్తున్నారు.
గమనించాల్సిన విషయం: గ్రీన్ క్రాకర్స్ పూర్తిగా కాలుష్యరహితమైనవి కావు. సాధారణ పటాకులతో పోలిస్తే కాలుష్యాన్ని తగ్గించడమే వీటి ప్రధాన ఉద్దేశం.
2. గ్రీన్ క్రాకర్స్ ఎందుకు అవసరం?
దీపావళి సమయంలో పటాకుల వినియోగం పెరగడం వల్ల పర్యావరణంపై అనేక ప్రభావాలు కనిపిస్తాయి.
వాయు కాలుష్యం:
- పటాకుల నుంచి వెలువడే పొగ వాతావరణంలో కలుస్తుంది.
- గాలిలో సూక్ష్మ ధూళి కణాల స్థాయులు పెరుగుతాయి.
- శ్వాస తీసుకోవడంలో ఇబ్బందులు ఏర్పడవచ్చు.
- ఆస్తమా, అలర్జీ వంటి సమస్యలు ఉన్నవారికి ఇబ్బందులు పెరుగుతాయి.
శబ్ద కాలుష్యం:
- అధిక శబ్దంతో పేలే పటాకులు వినికిడి సమస్యలకు కారణమవుతాయి.
- చిన్నపిల్లలు, వృద్ధులు భయాందోళనలకు గురవుతారు.
- పెంపుడు జంతువులు, వీధి కుక్కలు, పక్షులు తీవ్ర ఒత్తిడికి గురవుతాయి.
పర్యావరణ సమస్యలు:
- పటాకుల అవశేషాలు రోడ్లు, నీటి వనరులను కలుషితం చేస్తాయి.
- ప్లాస్టిక్, కాగితం, రసాయన వ్యర్థాలు పేరుకుపోతాయి.
- గాలి నాణ్యత తగ్గడం వల్ల ప్రజారోగ్యంపై ప్రభావం పడుతుంది.
ఈ సమస్యలను తగ్గించేందుకు గ్రీన్ క్రాకర్స్ ఒక ప్రత్యామ్నాయంగా ముందుకొచ్చాయి.
3. గ్రీన్ క్రాకర్స్‌లో ప్రధానంగా మూడు రకాలు
CSIR-NEERI అభివృద్ధి చేసిన సాంకేతికత ఆధారంగా ప్రధానంగా మూడు రకాల గ్రీన్ క్రాకర్స్ అందుబాటులోకి వచ్చాయి.
1. స్వాస్ (SWAS – Safe Water Releaser)
ఈ రకం పటాకులు పేలినప్పుడు నీటి ఆవిరిని విడుదల చేసే విధంగా రూపొందించారు. దీని ద్వారా గాలిలోకి వెళ్లే ధూళి కణాలను తగ్గించడమే లక్ష్యం. కొన్ని రకాల స్వాస్ పటాకుల్లో ప్రత్యేకంగా రూపొందించిన పదార్థాలు ఉపయోగిస్తారు.
2. స్టార్ (STAR – Safe Thermite Cracker)
ఈ రకమైన పటాకులను తక్కువ ఉద్గారాలు విడుదలయ్యేలా రూపొందించారు. సంప్రదాయ పటాకులతో పోలిస్తే పొగను తగ్గించడం, కాలుష్య ప్రభావాన్ని నియంత్రించడం వీటి ప్రధాన లక్ష్యం.
3. సఫల్ (SAFAL – Safe Minimal Aluminium)
ఈ రకమైన పటాకుల్లో అల్యూమినియం వినియోగాన్ని తగ్గించే సాంకేతికతను ఉపయోగిస్తారు. దీనివల్ల సంప్రదాయ పటాకులతో పోలిస్తే కొన్ని కాలుష్య ఉద్గారాలను తగ్గించేందుకు అవకాశం ఉంటుంది.
ఈ మూడు రకాల పటాకుల తయారీలో ఉపయోగించే పదార్థాలు, వాటి పనితీరు, విడుదలయ్యే ఉద్గారాలు వేర్వేరుగా ఉంటాయి. ఇవన్నీ నిర్దేశిత పరీక్షలు, ప్రమాణాలకు అనుగుణంగా ఉండాలి.
4. గ్రీన్ క్రాకర్స్ వల్ల కలిగే ప్రయోజనాలు
గ్రీన్ క్రాకర్స్ వినియోగం వల్ల అనేక ప్రయోజనాలు ఉన్నాయి.
1. వాయు కాలుష్యం తగ్గింపు
సంప్రదాయ పటాకులతో పోలిస్తే నిర్దిష్ట పరీక్షల్లో గ్రీన్ క్రాకర్స్ ద్వారా వెలువడే కణ కాలుష్య ఉద్గారాలను సుమారు 30 నుంచి 80 శాతం వరకు తగ్గించే లక్ష్యంతో వివిధ సాంకేతికతలు అభివృద్ధి చేయబడ్డాయి. కొన్ని ప్రచారాల్లో 45 నుంచి 60 శాతం తగ్గింపును కూడా ప్రస్తావిస్తారు. అయితే ఈ శాతం పటాకుల రకం, పరీక్షా పరిస్థితులు, ఉత్పత్తిని బట్టి మారుతుంది.
2. తక్కువ పొగ
సాధారణ పటాకులతో పోలిస్తే తక్కువ పొగ వెలువడేలా వీటిని రూపొందిస్తారు. దీంతో దీపావళి సమయంలో గాలిలో కాలుష్య తీవ్రతను తగ్గించేందుకు సహాయపడతాయి.
3. శబ్ద కాలుష్య నియంత్రణ
నిర్దేశిత శబ్ద పరిమితులకు అనుగుణంగా రూపొందించిన గ్రీన్ క్రాకర్స్ వల్ల అధిక శబ్దంతో కలిగే ఇబ్బందులను తగ్గించే అవకాశం ఉంటుంది.
4. ప్రజారోగ్యానికి మేలు
కాలుష్య ఉద్గారాలు తగ్గడం వల్ల గాలి నాణ్యతపై పడే ప్రభావాన్ని కొంతవరకు నియంత్రించవచ్చు. అయితే ఆస్తమా లేదా ఇతర శ్వాసకోశ సమస్యలు ఉన్నవారు వీటిని కూడా నివారించడం మంచిది.
5. పర్యావరణ పరిరక్షణ
పటాకుల వల్ల ఏర్పడే కాలుష్య భారాన్ని తగ్గించేందుకు గ్రీన్ క్రాకర్స్ ఒక ప్రత్యామ్నాయ మార్గంగా ఉపయోగపడతాయి.
5. అసలైన గ్రీన్ క్రాకర్స్‌ను ఎలా గుర్తించాలి?
ప్రస్తుతం మార్కెట్లో గ్రీన్ క్రాకర్స్ పేరుతో నకిలీ పటాకులు కూడా విక్రయించే అవకాశం ఉంది. అందువల్ల కొనుగోలు చేసేటప్పుడు వినియోగదారులు అప్రమత్తంగా ఉండాలి.
అసలైన గ్రీన్ క్రాకర్స్‌ను గుర్తించడానికి ఈ అంశాలను పరిశీలించాలి
1. QR కోడ్ పరిశీలించండి
అధికారికంగా గుర్తింపు పొందిన గ్రీన్ క్రాకర్స్ ప్యాకెట్లపై QR కోడ్ ఉండవచ్చు. దాన్ని మొబైల్ ఫోన్‌తో స్కాన్ చేసి ఉత్పత్తికి సంబంధించిన ధ్రువీకరణ వివరాలను పరిశీలించాలి.
2. CSIR-NEERI గుర్తింపు చూడండి
ప్యాకెట్‌పై CSIR-NEERI సాంకేతికతకు సంబంధించిన గుర్తింపు, సంబంధిత ధ్రువీకరణ వివరాలు ఉన్నాయో లేదో పరిశీలించాలి.
3. తయారీదారు వివరాలు తనిఖీ చేయండి
ప్యాకెట్‌పై తయారీదారు పేరు, చిరునామా, లైసెన్స్ వివరాలు, ఉత్పత్తి సమాచారం స్పష్టంగా ఉండాలి.
4. అధికారిక విక్రయదారుల వద్దే కొనుగోలు చేయండి
గుర్తింపు పొందిన విక్రయ కేంద్రాల నుంచి మాత్రమే పటాకులు కొనుగోలు చేయాలి. అనుమానాస్పదంగా కనిపించే ప్యాకెట్లను కొనుగోలు చేయకూడదు.
5. తక్కువ ధరకు ఆశపడకండి
గ్రీన్ క్రాకర్స్ పేరుతో సాధారణ పటాకులను తక్కువ ధరకు విక్రయించే అవకాశం ఉంటుంది. కాబట్టి ధర కంటే ధ్రువీకరణకు ప్రాధాన్యత ఇవ్వాలి.
ముఖ్య సూచన: కేవలం QR కోడ్ లేదా ఆకుపచ్చ రంగు ప్యాకింగ్ ఉన్నంత మాత్రాన అది అసలైన గ్రీన్ క్రాకర్ అని నిర్ధారించలేం. QR కోడ్‌లోని సమాచారం అధికారికంగా సరిపోలుతుందో లేదో తనిఖీ చేయాలి.
6. గ్రీన్ క్రాకర్స్‌కు సంబంధించిన ప్రభుత్వ నిబంధనలు
భారతదేశంలో పటాకుల తయారీ, విక్రయాలు, వినియోగంపై వివిధ నియంత్రణలు అమల్లో ఉన్నాయి.
- పటాకుల తయారీకి సంబంధిత ప్రభుత్వ అనుమతులు అవసరం.
- గుర్తింపు పొందిన సాంకేతికత, నిబంధనలకు అనుగుణంగా తయారైన పటాకులకే ప్రాధాన్యత ఇవ్వాలి.
- శబ్ద కాలుష్యానికి సంబంధించిన నిర్దేశిత పరిమితులను పాటించాలి.
- సుప్రీంకోర్టు, సంబంధిత రాష్ట్ర ప్రభుత్వాలు, కాలుష్య నియంత్రణ సంస్థలు జారీ చేసే మార్గదర్శకాలను పాటించాలి.
- కొన్ని ప్రాంతాల్లో పటాకుల విక్రయం, వినియోగంపై ప్రత్యేక ఆంక్షలు ఉండవచ్చు.
ముఖ్యంగా ఢిల్లీ-ఎన్‌సీఆర్ ప్రాంతంలో పటాకుల వినియోగంపై కాలానుగుణంగా ప్రత్యేక ఆదేశాలు జారీ అవుతుంటాయి. కాబట్టి గ్రీన్ క్రాకర్స్ అయినప్పటికీ స్థానిక ప్రభుత్వ నిబంధనలను తప్పనిసరిగా పాటించాలి.
7. గ్రీన్ క్రాకర్స్ పూర్తిగా కాలుష్యరహితమా?
చాలామందిలో ఉన్న ఒక అపోహ ఏమిటంటే గ్రీన్ క్రాకర్స్ కాల్చడం వల్ల ఎలాంటి కాలుష్యం ఉండదని భావించడం.
కానీ ఇది పూర్తిగా నిజం కాదు.
గ్రీన్ క్రాకర్స్ కూడా పేలుడు పదార్థాలతో తయారవుతాయి. వీటిని కాల్చినప్పుడు కొంతమేర పొగ, ధూళి కణాలు, రసాయన ఉద్గారాలు, శబ్దం వెలువడతాయి.
అయితే సంప్రదాయ పటాకులతో పోలిస్తే కాలుష్యాన్ని తగ్గించేందుకు వీటిని రూపొందించారు.
అందువల్ల వీటిని పూర్తిగా పర్యావరణహితమైనవిగా కాకుండా తక్కువ కాలుష్యాన్ని కలిగించే ప్రత్యామ్నాయ పటాకులుగా పరిగణించాలి.
8. గ్రీన్ క్రాకర్స్ తయారీలో ఎదురవుతున్న సవాళ్లు
గ్రీన్ క్రాకర్స్ అభివృద్ధి ఒక ముఖ్యమైన శాస్త్రీయ ముందడుగు అయినప్పటికీ వీటి విస్తృత వినియోగానికి కొన్ని సవాళ్లు ఉన్నాయి.
- తయారీ వ్యయం: ప్రత్యేక ఫార్ములాలు, నాణ్యతా పరీక్షల కారణంగా ఉత్పత్తి వ్యయం పెరిగే అవకాశం ఉంది.
- వినియోగదారుల్లో అవగాహన: సాధారణ పటాకులు, గ్రీన్ క్రాకర్స్ మధ్య తేడాపై ఇంకా పూర్తి అవగాహన లేదు.
- నకిలీ ఉత్పత్తులు: గ్రీన్ క్రాకర్స్ పేరుతో నకిలీ పటాకుల విక్రయం వినియోగదారులకు సమస్యగా మారవచ్చు.