హీలియం నింపిన బెలూన్ ఎందుకు తేలుతుందో శాస్త్రీయంగా ఇలా అర్థం చేసుకోవచ్చు
సాధారణ గాలి నింపిన బెలూన్ తేలకపోవడం, హీలియం నింపిన బెలూన్ పైకి ఎగరడం వెనుక ప్రధాన కారణం “సాంద్రత” మరియు “తేల్చే బలం”.
బెలూన్కు సాధారణ గాలి నింపితే అది పైకి తేలకపోవడం, హీలియం గ్యాస్ నింపితే పైకి వెళ్లడం అనేది ఆర్కిమిడీస్ సూత్రంతో వివరించగల రోజువారీ శాస్త్రీయ ఉదాహరణ. బెలూన్లోని గ్యాస్ సాంద్రత చుట్టూ ఉన్న గాలి సాంద్రత కంటే తక్కువగా ఉన్నప్పుడు, గాలి కలిగించే తేల్చే బలం బెలూన్ను పైకి లేపుతుంది.
సైన్స్ నిపుణుల ప్రకారం, భూమి వాతావరణంలోని సాధారణ గాలి ప్రధానంగా నైట్రోజన్, ఆక్సిజన్ వంటి గ్యాస్ల మిశ్రమం. ఒక బెలూన్లో అదే గాలిని నింపితే, బెలూన్ లోపల ఉన్న గాలి సాంద్రత బయట ఉన్న గాలి సాంద్రతకు దాదాపు సమానంగా ఉంటుంది. దీనివల్ల బెలూన్ను పైకి లేపే తేల్చే బలం ఉన్నప్పటికీ, బెలూన్ రబ్బరు బరువు, లోపలి గాలి బరువు కలిపి ఆ బలాన్ని మించవచ్చు. అందుకే సాధారణ గాలి నింపిన బెలూన్ ఎక్కువగా నేలమీదే ఉంటుంది లేదా చేతిలో పట్టుకున్నప్పుడు మాత్రమే నిలుస్తుంది. భౌతికశాస్త్ర ఉపాధ్యాయులు చెబుతున్నట్టు, ఇది బెలూన్ ఆకారం వల్ల కాకుండా, అందులో నింపిన గ్యాస్ స్వభావం వల్ల జరిగే పరిణామం.
హీలియం విషయంలో పరిస్థితి భిన్నంగా ఉంటుంది. హీలియం గ్యాస్ సాధారణ గాలికంటే చాలా తక్కువ సాంద్రత కలిగి ఉంటుంది. అదే పరిమాణం ఉన్న బెలూన్లో హీలియం నింపినప్పుడు, బెలూన్ మొత్తం బరువు బయటికి తొలగించబడిన గాలి బరువుకంటే తక్కువగా మారుతుంది. ఈ సందర్భంలో చుట్టూ ఉన్న గాలి బెలూన్పై పైదిశగా చూపే తేల్చే బలం, బెలూన్పై క్రిందికి పనిచేసే బరువుకంటే ఎక్కువవుతుంది. ఫలితంగా హీలియం బెలూన్ పైకి కదులుతుంది. ఇదే కారణంగా వేడుకలు, ప్రయోగాలు, వాతావరణ పరిశీలనలలో హీలియం బెలూన్లు విస్తృతంగా ఉపయోగిస్తారు.
“బెలూన్ తేలుతుందా లేదా అన్నది దాని లోపల ఉన్న గ్యాస్ సాంద్రతపై ఆధారపడి ఉంటుంది,” అని భౌతికశాస్త్ర బోధకుడు డాక్టర్ కె. రమేష్ హైదరాబాద్లో బుధవారం చెప్పారు. “హీలియం గాలి కంటే తేలికైనది కాబట్టి, దాన్ని నింపిన బెలూన్ పైకి వెళ్తుంది. సాధారణ గాలి నింపితే లోపల, బయట సాంద్రతల్లో పెద్ద తేడా ఉండదు,” అని ఆయన చెప్పారు.
ఆర్కిమిడీస్ సూత్రం ప్రకారం, ద్రవంలో లేదా గ్యాస్లో ఉన్న ఏ వస్తువుపైనా అది తొలగించిన ద్రవం లేదా గ్యాస్ బరువుకు సమానమైన పైదిశ బలం పనిచేస్తుంది. నీటిలో పడవ తేలడం, గాల్లో హీలియం బెలూన్ పైకి ఎగరడం ఈ సూత్రానికి వేర్వేరు ఉదాహరణలు. బెలూన్ చుట్టూ ఉన్న గాలి కూడా ఒక ద్రవంలా ప్రవర్తిస్తుంది. బెలూన్ తన పరిమాణంతో కొంత గాలిని తొలగిస్తుంది. ఆ తొలగించిన గాలి బరువు, బెలూన్ మొత్తం బరువుకంటే ఎక్కువైతే బెలూన్ పైకి ఎగురుతుంది; తక్కువైతే అది పైకి వెళ్లదు.
HIGHLIGHTS
- హీలియం గ్యాస్ గాలికంటే తక్కువ సాంద్రత కలిగి ఉంటుంది
- సాధారణ గాలి బెలూన్ లోపల, బయట సాంద్రత దాదాపు సమానం
- తేల్చే బలం ఆర్కిమిడీస్ సూత్రంతో వివరించబడుతుంది
- బెలూన్ పైకి వెళ్లడం గ్యాస్ బరువుపై ఆధారపడుతుంది
“ఇది మ్యాజిక్ కాదు, గాలి ఒత్తిడి మరియు సాంద్రతల మధ్య సమతుల్యత,” అని సైన్స్ కమ్యూనికేటర్ ఎస్. దీపిక ఆన్లైన్ సైన్స్ సెషన్లో చెప్పారు. “హీలియం బెలూన్ పైకి ఎగురుతున్నట్టు కనిపించినా, నిజానికి చుట్టూ ఉన్న గాలి దానిని పైకి నెడుతోంది,” అని ఆమె వివరించారు. ఈ వివరణ విద్యార్థులకు buoyant force భావనను అర్థం చేసుకోవడంలో ఉపయోగపడుతుందని ఆమె అన్నారు.
సాధారణ గాలి నింపిన బెలూన్లో బెలూన్ రబ్బరు బరువు కూడా ముఖ్య పాత్ర పోషిస్తుంది. బయట గాలి నింపినా లోపల గాలి నింపినా గ్యాస్ స్వరూపం దాదాపు ఒకటే కాబట్టి, తేలికైన నిర్మాణం లేకపోతే అది గాల్లో స్వతంత్రంగా ఎగరదు. హీలియం నింపినప్పుడు మాత్రమే లోపలి గ్యాస్ బరువు తగ్గుతుంది. అయితే బెలూన్ చాలా మందమైన పదార్థంతో తయారైతే లేదా దానికి రిబ్బన్లు, అలంకరణలు ఎక్కువగా కట్టితే, హీలియం ఉన్నప్పటికీ అది ఎక్కువ ఎత్తుకు వెళ్లకపోవచ్చు.
“ఒకే పరిమాణం ఉన్న 2 బెలూన్లను తీసుకుని, 1దానిలో గాలి, మరొకదానిలో హీలియం నింపితే తేడా స్పష్టంగా కనిపిస్తుంది,” అని సీనియర్ సైన్స్ టీచర్ ఎం. విజయలక్ష్మి విజయవాడలో జరిగిన పాఠశాల ప్రయోగ తరగతిలో చెప్పారు. “ఈ ప్రయోగం ద్వారా పిల్లలు సాంద్రత, బరువు, తేల్చే బలం అనే 3 భావనలను ఒకేసారి గమనించగలరు,” అని ఆమె అన్నారు.
హీలియం ఎంపికకు మరో కారణం భద్రత. గతంలో కొన్ని సందర్భాల్లో హైడ్రోజన్ కూడా తేలికైన గ్యాస్గా ఉపయోగించబడింది. హైడ్రోజన్ గాలికంటే తేలికైనదైనా, అది సులభంగా మంటపట్టే స్వభావం కలిగి ఉంటుంది. హీలియం మాత్రం రసాయనికంగా క్రియాశీలం కాని గ్యాస్గా పరిగణించబడుతుంది. అందువల్ల సాధారణ వినియోగంలో హీలియం బెలూన్లు ఎక్కువగా ప్రాధాన్యం పొందాయి. అయినప్పటికీ, మూసివేసిన ప్రదేశాల్లో అధిక పరిమాణంలో ఏ గ్యాస్నైనా నిర్లక్ష్యంగా ఉపయోగించకూడదని నిపుణులు సూచిస్తున్నారు.
విద్యా రంగంలో ఈ ఉదాహరణను ప్రాథమిక భౌతికశాస్త్ర పాఠాల్లో ఎక్కువగా ఉపయోగిస్తున్నారు. నీటిలో రాయి మునగడం, చెక్క ముక్క తేలడం, గాల్లో హీలియం బెలూన్ పైకి వెళ్లడం ఒకే సూత్రానికి భిన్న రూపాలు. విద్యార్థులు కేవలం నిర్వచనాలు కంఠస్థం చేయకుండా, చుట్టూ కనిపించే సంఘటనల ద్వారా శాస్త్రాన్ని అర్థం చేసుకోవడానికి ఇలాంటి ఉదాహరణలు ఉపకరిస్తాయని ఉపాధ్యాయులు చెబుతున్నారు. వచ్చే సైన్స్ తరగతులు, స్కూల్ ఎగ్జిబిషన్లలో బెలూన్ల సాంద్రత ప్రయోగాలను మరింత స్పష్టంగా చూపించే ప్రయత్నాలు కొనసాగనున్నాయని విద్యా వర్గాలు తెలిపాయి.
