మహిళా రైతులకు గుర్తింపు.. వ్యవసాయంలో కొత్త మార్పులకు మహారాష్ట్ర బిల్లు
భారత వ్యవసాయ రంగంలో మహిళల పాత్ర రోజురోజుకూ పెరుగుతున్నప్పటికీ, రైతుగా వారికి లభించాల్సిన అధికారిక గుర్తింపు, భూమిపై హక్కులు, ప్రభుత్వ పథకాల ప్రయోజనాలు ఇంకా పరిమితంగానే ఉన్నాయి. ఈ పరిస్థితిని మార్చే దిశగా మహారాష్ట్ర కీలక అడుగు వేసింది. Women Farmers Empowerment Bill, 2026 ద్వారా భూమి యాజమాన్యం లేకపోయినా వ్యవసాయ కార్యకలాపాల్లో పాల్గొనే మహిళలను రైతులుగా గుర్తించేందుకు మార్గం ఏర్పడింది.
ఈ చట్టం కింద ‘Woman Farmer Certificate’ జారీ చేసే విధానం ద్వారా మహిళలకు స్వతంత్ర రైతు గుర్తింపు కల్పించనున్నారు. దీంతో రైతు అనే గుర్తింపును కేవలం భూమి పట్టాదారు పేరుతో కాకుండా, వ్యవసాయ కార్యకలాపాల్లో వాస్తవంగా పాల్గొనడాన్ని కూడా పరిగణనలోకి తీసుకునే అవకాశం ఏర్పడింది.
వ్యవసాయంలో మహిళల పాత్ర
భారత గ్రామీణ ఆర్థిక వ్యవస్థలో మహిళల భాగస్వామ్యం గణనీయంగా పెరిగింది. వ్యవసాయం, పశుపోషణ, విత్తనాల సంరక్షణ, నాట్లు, కలుపు తీయడం, కోత వంటి అనేక పనుల్లో మహిళలు కీలక పాత్ర పోషిస్తున్నారు.
2023-24 పీరియాడిక్ లేబర్ ఫోర్స్ సర్వే ప్రకారం.. గ్రామీణ ప్రాంతాల్లో పనిచేస్తున్న మహిళల్లో 76.95 శాతానికి పైగా వ్యవసాయం, అనుబంధ కార్యకలాపాల్లో నిమగ్నమై ఉన్నారు. అంటే గ్రామీణ మహిళలకు వ్యవసాయం ప్రధాన ఉపాధి రంగంగా కొనసాగుతోంది.
అయితే వ్యవసాయంలో వారి భాగస్వామ్యానికి, భూమిపై చట్టబద్ధమైన యాజమాన్యానికి మధ్య గణనీయమైన అంతరం ఉంది.
భూమి యాజమాన్యంలో మహిళలకు తక్కువ వాటా
వ్యవసాయ జనగణన 2015-16 ప్రకారం.. దేశంలో మొత్తం ఆపరేషనల్ వ్యవసాయ భూమి హోల్డింగ్స్లో మహిళల వాటా సుమారు 14 శాతం మాత్రమే. వ్యవసాయ భూమిపై యాజమాన్యం లేదా చట్టబద్ధమైన హక్కులు కలిగిన మహిళల శాతం కూడా పరిమితంగానే ఉంది.
భూమి రికార్డుల ఆధారంగా రైతులను గుర్తించే విధానం కారణంగా.. పొలంలో వాస్తవంగా పనిచేస్తున్నప్పటికీ భూమి వారి పేరులో లేకపోతే మహిళలకు రైతు గుర్తింపు లభించకపోవచ్చు.
దీని ప్రభావం ప్రభుత్వ పథకాలపై కూడా పడుతోంది. పీఎం-కిసాన్ వంటి పథకాలలో మహిళల ప్రాతినిధ్యం వారి వ్యవసాయ కార్మిక భాగస్వామ్యంతో పోలిస్తే తక్కువగా ఉంది.
వ్యవసాయంలో మహిళల పాత్ర ఎందుకు పెరుగుతోంది?
వ్యవసాయంలో మహిళల భాగస్వామ్యం పెరగడానికి అనేక ఆర్థిక, సామాజిక కారణాలు ఉన్నాయి.
పురుషుల వలసలు
గ్రామీణ ప్రాంతాల్లో వ్యవసాయ ఆదాయాలు పరిమితంగా ఉండటం, ఉపాధి అవకాశాల కోసం పురుషులు పట్టణ ప్రాంతాలకు వలస వెళ్లడం వంటి కారణాలతో కుటుంబ వ్యవసాయ బాధ్యతలు మహిళలపై పడుతున్నాయి.
గ్రామీణ ప్రాంతాల్లో ప్రత్యామ్నాయ ఉపాధి కొరత
గ్రామీణ ప్రాంతాల్లో మహిళలకు వ్యవసాయేతర ఉద్యోగ అవకాశాలు పరిమితంగా ఉండటం కూడా వ్యవసాయంపై వారి ఆధారపడటాన్ని పెంచుతోంది.
సంరక్షణ బాధ్యతలు
పిల్లలు, వృద్ధులు, పశువుల సంరక్షణ వంటి బాధ్యతలు ప్రధానంగా మహిళలపై ఉండటంతో గ్రామాన్ని విడిచి ఇతర ప్రాంతాలకు వెళ్లి ఉపాధి పొందే అవకాశాలు వారికి తక్కువగా ఉంటాయి.
ఆస్తి హక్కుల్లో అసమానత
సాంప్రదాయ వారసత్వ పద్ధతులు, కుటుంబ ఆస్తులపై పురుషుల ఆధిపత్యం వంటి అంశాలు మహిళల భూ యాజమాన్యాన్ని ప్రభావితం చేస్తున్నాయి.
రైతుగా గుర్తింపు లేకపోతే ఎదురయ్యే సమస్యలు
భూమి మహిళ పేరులో లేకపోవడంతో ఆమె వ్యవసాయంలో పనిచేసినా అధికారికంగా రైతుగా గుర్తింపు పొందకపోవచ్చు. దీనివల్ల అనేక ప్రయోజనాలకు దూరమయ్యే అవకాశం ఉంది.
రుణాలు: భూమిని తాకట్టుగా చూపించే అవకాశం లేకపోవడంతో వ్యవసాయ రుణాలు, కిసాన్ క్రెడిట్ కార్డులు పొందడం కష్టమవుతుంది.
ప్రభుత్వ పథకాలు: విత్తనాలు, ఎరువులు, పంట బీమా, వ్యవసాయ విస్తరణ సేవలు వంటి ప్రయోజనాలు భూమి రికార్డుల ఆధారంగా అందితే మహిళలు వెనుకబడే అవకాశం ఉంది.
మార్కెట్ ప్రాప్యత: వ్యవసాయ ఉత్పత్తులను మార్కెట్కు తీసుకెళ్లడం, ధరలపై చర్చించడం వంటి అంశాల్లో సామాజిక, ఆర్థిక పరిమితులు ఎదురవుతాయి.
సాంకేతికత: మహిళల అవసరాలకు అనుగుణంగా వ్యవసాయ యంత్రాలు, పరికరాలు అందుబాటులో లేకపోవడం వల్ల శారీరక శ్రమ మరింత పెరుగుతుంది.
మహిళా రైతులకు కేంద్ర ప్రభుత్వ కార్యక్రమాలు
మహిళలను వ్యవసాయ రంగంలో సాధికారత కల్పించేందుకు పలు కార్యక్రమాలు అమలులో ఉన్నాయి.
మహిళా కిసాన్ సశక్తీకరణ పరిజోజన — MKSP: DAY-NRLMలో భాగంగా మహిళల వ్యవసాయ నైపుణ్యాలు, సామర్థ్యాలను పెంచడంపై దృష్టి పెడుతుంది.
కృషి సఖి కన్వర్జెన్స్ ప్రోగ్రామ్ — KSCP: గ్రామీణ మహిళలకు వ్యవసాయ సలహాలు, సేవలను అందించే కమ్యూనిటీ స్థాయి కార్యకర్తలుగా శిక్షణ ఇస్తుంది.
మహిళా FPOలు: మహిళా రైతు ఉత్పత్తిదారుల సంస్థలను ప్రోత్సహించడం ద్వారా మార్కెట్లో మహిళల బేరసారాల సామర్థ్యాన్ని పెంచే ప్రయత్నాలు జరుగుతున్నాయి.
బడ్జెట్ కేటాయింపులు: కేంద్ర వ్యవసాయ పథకాలలో మహిళలకు కేటాయింపులకు ప్రాధాన్యత ఇవ్వాలనే విధానం కూడా అమలులో ఉంది.
ఇక ముందేం చేయాలి?
మహిళా రైతుల గుర్తింపు కోసం భూమి యాజమాన్యాన్ని మాత్రమే ప్రమాణంగా చూడకుండా, వ్యవసాయ కార్యకలాపాల్లో వాస్తవ భాగస్వామ్యాన్ని కూడా రైతు గుర్తింపుకు ఆధారంగా తీసుకోవడం కీలకంగా మారుతోంది.
గ్రామసభలు, గ్రామపంచాయతీల ద్వారా మహిళా రైతుల గుర్తింపును సులభతరం చేయడం, రైతు డేటాబేస్లలో వారి వివరాలను చేర్చడం, డిజిటల్ వ్యవసాయ వ్యవస్థలతో అనుసంధానం చేయడం ద్వారా ప్రభుత్వ ప్రయోజనాలను నేరుగా అందించే అవకాశం ఉంటుంది.
అదేవిధంగా మహిళా రైతులకు తాకట్టు లేకుండా వ్యవసాయ రుణాలు, కిసాన్ క్రెడిట్ కార్డులు, వ్యవసాయ సాంకేతికత, మార్కెట్ సదుపాయాలు అందుబాటులోకి తీసుకురావాల్సిన అవసరం ఉంది.
మహిళా రైతుల గుర్తింపు ఎందుకు కీలకం?
మహిళలు వ్యవసాయంలో కేవలం కూలీలుగా కాకుండా ఉత్పత్తిదారులు, నిర్ణయాధికారులు, రైతులుగా గుర్తింపు పొందితే కుటుంబ ఆర్థిక స్థితి, పోషణ, విద్య, ఆరోగ్యం వంటి అంశాలపై కూడా ప్రభావం చూపే అవకాశం ఉంది.
వ్యవసాయంలో మహిళల సంప్రదాయ జ్ఞానం, విత్తన సంరక్షణ, జీవవైవిధ్యం, నేల నిర్వహణ వంటి అంశాలు స్థిరమైన వ్యవసాయ పద్ధతులకు ఉపయోగపడతాయి. వాతావరణ మార్పుల ప్రభావాలను ఎదుర్కొనే వ్యవసాయ విధానాల్లోనూ ఇది ప్రాధాన్యం సంతరించుకుంటుంది.
ముగింపు
భారత వ్యవసాయంలో మహిళల పాత్ర పెరుగుతున్నప్పటికీ, వారి గుర్తింపు, భూ హక్కులు, రుణాలు, ప్రభుత్వ పథకాలు, మార్కెట్ అవకాశాల మధ్య ఉన్న అంతరం ఇంకా ప్రధాన సవాలుగానే ఉంది.
మహిళా రైతుల గుర్తింపును భూమి యాజమాన్యంతో మాత్రమే ముడిపెట్టకుండా వ్యవసాయ కార్యకలాపాల్లో వారి వాస్తవ భాగస్వామ్యానికి అనుసంధానించడం ఈ సమస్యను తగ్గించే ఒక మార్గంగా నిలవొచ్చు. మహారాష్ట్ర తీసుకున్న ఈ చర్య ఇతర రాష్ట్రాల్లోనూ మహిళా రైతుల అధికారిక గుర్తింపుపై చర్చకు దారితీసే అవకాశం ఉంది.
వ్యవసాయంలో మహిళల పాత్రకు తగిన గుర్తింపు లభించినప్పుడే.. భారత వ్యవసాయ రంగం మరింత సమగ్రంగా అభివృద్ధి చెందే అవకాశం ఉంటుంది.
