1,800 ఏళ్ల నాటి సరస్వతి విగ్రహం భారతీయ సంగీత వారసత్వానికి కొత్త ఆధారంగా నిలుస్తోంది
మధ్యప్రదేశ్లోని మానసాలో లభించిన అరుదైన శిల్పంలోని వక్ర-వీణ చిత్రణపై పరిశోధకుల దృష్టి
భోపాల్, 2026-08-27 —
మధ్యప్రదేశ్లోని నీమచ్ జిల్లా మానసాలో 1980లలో వెలుగులోకి వచ్చిన సుమారు 1,800 ఏళ్ల నాటి సరస్వతి శిల్పం ప్రాచీన భారతీయ సంగీత సంప్రదాయాలపై కొత్త చర్చకు కారణమైంది. ఉజ్జయిని మ్యూజియంలో ఉన్న ఈ శిల్పంలోని వాద్య చిత్రణను కళా, సంగీత చరిత్ర పరిశోధకులు కీలక ఆధారంగా పరిశీలిస్తున్నారు.
నల్లటి ఇసుకరాయితో రూపొందించిన ఈ విగ్రహాన్ని శిల్ప లక్షణాల ఆధారంగా క్రీ.శ. 2వ శతాబ్దానికి చెందినదిగా గుర్తించారు. సరస్వతి దేవి చేతిలో కనిపిస్తున్న వంపు ఆకారపు తీగ వాద్యం ఈ శిల్పానికి ప్రత్యేక ప్రాధాన్యం తెచ్చింది. పరిశోధకులు దీన్ని ‘వక్ర-వీణ’ తరహా పురాతన వాద్యంగా పేర్కొంటున్నారు. మధ్యప్రదేశ్లో సంగీత వాద్యంతో కనిపించే అత్యంత పురాతన సరస్వతి ప్రతిమలలో ఇది ఒకటిగా భావిస్తున్నారు.
ఉజ్జయిని మ్యూజియం పురావస్తు విభాగం అధికారులు శిల్ప పరిశీలనలో వాద్య నిర్మాణం, చేతుల భంగిమ, శిల్ప శైలి వంటి అంశాలను నమోదు చేసినట్లు తెలిపారు. “ఈ విగ్రహం మతపరమైన ప్రతీక మాత్రమే కాదు; ప్రాచీన భారతీయ సంగీత వాద్యాల రూపకల్పనపై కూడా ఉపయోగకరమైన దృశ్య ఆధారం,” అని మ్యూజియం అధికారులు తెలిపారు. శిల్పంలోని తీగ వాద్యం తర్వాతి కాలపు వీణ రూపాలకు ముందున్న పరిణామ దశను సూచించే అవకాశం ఉందని వారు చెప్పారు.
HIGHLIGHTS
- శిల్పం సుమారు 1,800 ఏళ్ల నాటిదిగా గుర్తింపు
- మానసాలో 1980లలో తవ్వకాల్లో వెలుగు
- ఉజ్జయిని మ్యూజియంలో ప్రస్తుతం భద్రపరచబడింది
- వాద్యం ‘వక్ర-వీణ’ తరహాగా పరిశీలన
- మాలవుల కాలంతో శిల్పానికి అనుసంధానం
కళా చరిత్ర పరిశోధకుల ప్రకారం, వంపు ఆకారపు హార్ప్ తరహా వాద్యాల ఆనవాళ్లు భారతదేశంలో మరింత ప్రాచీన దశలకూ వెళ్తాయి. పచ్మఢి సమీపంలోని నింబూ భోజ్ గుహ రాతిచిత్రాల్లో ఇలాంటి ఆకారపు వాద్యాల చిత్రణ కనిపించినట్లు వారు పేర్కొన్నారు. తర్వాతి గుప్త యుగంలో సముద్రగుప్తుడి బంగారు నాణేలపై తీగ వాద్యాన్ని వాయిస్తున్న రూపం ఉండటం ఈ సంగీత సంప్రదాయానికి నిరంతరతను సూచిస్తుందని పరిశోధకులు చెబుతున్నారు.
“మానసా శిల్పం ద్వారా సంగీతం, శిల్పకళ, ఆరాధన సంప్రదాయాలు ఒకదానితో ఒకటి ఎలా మిళితమై ఉన్నాయో అర్థమవుతుంది,” అని పురావస్తు అధ్యయనకర్తలు తెలిపారు. ఋగ్వేదంలో సంగీత ప్రస్తావనలు, భరత ముని నాట్యశాస్త్రంలో సంగీతం, నృత్యం, నాటకంపై వివరాలు ఉండటం ఈ ఆధారానికి విస్తృత సాంస్కృతిక నేపథ్యాన్ని ఇస్తున్నాయని వారు వివరించారు.
ఈ శిల్పాన్ని మాలవుల చరిత్రతో కూడా పరిశోధకులు అనుసంధానిస్తున్నారు. అలెగ్జాండర్ దండయాత్ర కాలంలో మాలవుల ప్రస్తావన కనిపించగా, ఆ సమూహాలు తర్వాత మందసౌర్ ప్రాంతం వైపు స్థిరపడ్డాయని చారిత్రక ఆధారాలు సూచిస్తున్నాయి. మానసాలో లభించిన ఈ ప్రతిమ ఆ ప్రాంతంలోని మత, కళా, సంగీత సంస్కృతులపై మరింత పరిశోధనకు అవకాశం కల్పిస్తోంది.
భారతదేశంలో వక్ర హార్ప్ సంప్రదాయం తరువాత కనుమరుగైనప్పటికీ, మయన్మార్లో ‘సాంగ్-గౌక్’ పేరుతో ఇలాంటి హార్ప్ ఇప్పటికీ వాయించబడుతున్నదని సంగీత చరిత్ర పరిశోధకులు పేర్కొంటున్నారు. దీనితో దక్షిణాసియా ప్రాంతాల మధ్య ప్రాచీన సంగీత సంబంధాలపై కొత్త ప్రశ్నలు ముందుకొస్తున్నాయి. మ్యూజియం అధికారులు శిల్పానికి సంబంధించిన శాస్త్రీయ డాక్యుమెంటేషన్, తులనాత్మక అధ్యయనాలను విస్తరించే పనులు కొనసాగుతాయని తెలిపారు.
