ఇస్రోలో ఏం జరుగుతోంది? ప్రైవేటీకరణపై ఉద్యోగ సంఘాల ఆందోళన.. అసలు విషయం ఏంటి?
భారత అంతరిక్ష పరిశోధన సంస్థ ఇస్రో.. దేశ శాస్త్ర సాంకేతిక ప్రగతికి ప్రతీకగా నిలిచిన సంస్థ. అయితే ఇస్రోకు చెందిన కొన్ని కార్యకలాపాలను ప్రైవేట్ రంగానికి బదిలీ చేసే ప్రతిపాదనలపై ఉద్యోగ సంఘాల్లో ఆందోళన వ్యక్తమవుతోంది. ఇస్రోను కేవలం పరిశోధన, అభివృద్ధి సంస్థగా పరిమితం చేసే ప్రయత్నాలు జరుగుతున్నాయన్న భయంతో తొమ్మిది ఉద్యోగ సంఘాలు కేంద్ర ప్రభుత్వానికి లేఖ రాసినట్లు ఈ విశ్లేషణలో పేర్కొన్నారు. ప్రభుత్వం మాత్రం ఇది ఇస్రో ప్రైవేటీకరణ కాదని, ప్రైవేట్ స్పేస్ ఎకోసిస్టమ్ను అభివృద్ధి చేయడమే లక్ష్యమని వివరిస్తోంది.
ఇస్రోపై ఎందుకీ చర్చ?
భారత్కు అంతరిక్ష రంగంలో ప్రపంచ స్థాయి గుర్తింపు తీసుకొచ్చిన సంస్థల్లో ఇస్రోది ప్రత్యేక స్థానం. విక్రమ్ సారాభాయి, హోమీ జె. భాభా, ఏపీజే అబ్దుల్ కలాం వంటి శాస్త్రవేత్తల కృషితో భారత శాస్త్ర, అంతరిక్ష కార్యక్రమాలు క్రమంగా బలపడ్డాయి.
నేడు ఉపగ్రహ ప్రయోగాల నుంచి కమ్యూనికేషన్, వాతావరణ అంచనాలు, విపత్తు నిర్వహణ, నావిగేషన్, రిమోట్ సెన్సింగ్ వరకు అంతరిక్ష సాంకేతికత సాధారణ ప్రజల జీవితాల్లోనూ భాగమైంది.
ఇలాంటి కీలక సంస్థకు సంబంధించిన కొన్ని కార్యకలాపాలను ప్రైవేట్ సంస్థలకు అప్పగించే అంశంపై ఇప్పుడు ఉద్యోగ సంఘాలు అభ్యంతరం వ్యక్తం చేస్తున్నాయి.
తొమ్మిది ఉద్యోగ సంఘాల లేఖ
ఇస్రోలోని తొమ్మిది ఉద్యోగ సంఘాలు కేంద్ర ప్రభుత్వానికి లేఖ రాసినట్లు ఈ సమాచారంలో పేర్కొన్నారు. ఇస్రోకు చెందిన పలు సంస్థలు, కార్యకలాపాలను ప్రైవేట్ రంగానికి బదిలీ చేసి.. సంస్థను ప్రధానంగా **Research and Development (R&D)**కు పరిమితం చేయాలన్న ప్రయత్నాలు జరుగుతున్నాయన్నది వారి ఆందోళన.
ఈ చర్యలను వెంటనే నిలిపివేయాలని వారు కోరుతున్నట్లు సమాచారం.
ప్రస్తుతం ఇస్రోలో సుమారు 14,637 మంది ఉద్యోగులు ఉన్నారని, సంస్థకు సుమారు రూ.13 వేల కోట్ల బడ్జెట్ ఉందని ఈ విశ్లేషణలో పేర్కొన్నారు.
ప్రభుత్వం ఏం చెబుతోంది?
ఉద్యోగ సంఘాల ఆందోళనకు భిన్నంగా ప్రభుత్వం మాత్రం ఇస్రోను ప్రైవేటీకరించే ఉద్దేశం తమకు లేదని చెబుతోంది.
లాంచ్ వెహికల్స్, కొన్ని గ్రౌండ్ కంట్రోల్ సెంటర్లు, కొన్ని ఉపగ్రహాల నిర్మాణం వంటి కార్యకలాపాల్లో ప్రైవేట్ రంగానికి అవకాశం కల్పించడమే లక్ష్యమని ప్రభుత్వ వివరణగా ఈ సమాచారంలో పేర్కొన్నారు.
భారత్లో బలమైన ప్రైవేట్ స్పేస్ ఎకోసిస్టమ్ను అభివృద్ధి చేయడం ద్వారా అంతరిక్ష రంగాన్ని మరింత విస్తరించాలన్నది ప్రభుత్వ ఉద్దేశంగా చెప్పబడుతోంది.
అయితే ఇక్కడే అసలు ప్రశ్న మొదలవుతోంది.
ప్రైవేట్ భాగస్వామ్యం ఒకటైతే.. ఇస్రోకు చెందిన కీలక కార్యకలాపాలను ప్రైవేట్ సంస్థలకు బదిలీ చేయడం మరొకటా?
ఈ రెండింటి మధ్య ఉన్న గీత ఎక్కడ? అన్నది ఇప్పుడు చర్చనీయాంశంగా మారింది.
ఇస్రో ప్రయాణం అంత సులభంగా సాగలేదు
భారత అంతరిక్ష కార్యక్రమం ఒక్కరోజులో ఏర్పడింది కాదు. ప్రారంభ దశలో పరిమిత వనరులతో ప్రయోగాలు చేసిన భారత్.. ఎన్నో వైఫల్యాలను ఎదుర్కొని నేడు ప్రపంచ స్థాయి అంతరిక్ష శక్తిగా ఎదిగింది.
ఆర్యభట్ట ఉపగ్రహం నుంచి ప్రారంభమైన ప్రయాణం.. SLV, ASLV, PSLV, GSLV, క్రయోజెనిక్ ఇంజిన్ల అభివృద్ధి వరకు కొనసాగింది.
ముఖ్యంగా PSLV భారత్కు అత్యంత విజయవంతమైన ప్రయోగ వాహనంగా పేరు తెచ్చుకుంది. అనంతరం GSLV వంటి భారీ ప్రయోగ వాహనాల అభివృద్ధితో భారత్ మరింత క్లిష్టమైన అంతరిక్ష ప్రయోగాలను నిర్వహించే స్థాయికి చేరుకుంది.
చంద్రయాన్ నుంచి మంగళయాన్ వరకు
ఇస్రో సామర్థ్యానికి చంద్రయాన్ మిషన్లు, మంగళయాన్ వంటి ప్రాజెక్టులు ప్రతీకగా నిలిచాయి.
చంద్రుడిపై పరిశోధనలతో పాటు మార్స్ మిషన్ ద్వారా భారత్ అంతరిక్ష పరిశోధనలో తన సామర్థ్యాన్ని ప్రపంచానికి చాటింది.
కమ్యూనికేషన్ ఉపగ్రహాలు, రిమోట్ సెన్సింగ్ ఉపగ్రహాలు, నావిగేషన్ వ్యవస్థలు, వాతావరణ సంబంధిత సేవలు వంటి అనేక రంగాల్లో ఇస్రో సాంకేతికత దేశానికి ఉపయోగపడుతోంది.
అందుకే ఇస్రోను కేవలం రాకెట్లు ప్రయోగించే సంస్థగా మాత్రమే చూడలేం. వ్యవసాయం, వాతావరణం, కమ్యూనికేషన్, విపత్తు నిర్వహణ, నావిగేషన్, జాతీయ భద్రత వంటి అనేక రంగాలతో దాని కార్యకలాపాలు ముడిపడి ఉన్నాయి.
ప్రైవేట్ రంగం అవసరమా?
భారత్లో ప్రైవేట్ స్పేస్ కంపెనీలు వేగంగా ఎదుగుతున్నాయి. స్టార్టప్ల రాకతో అంతరిక్ష రంగంలో పెట్టుబడులు, కొత్త సాంకేతికతలు, వాణిజ్య అవకాశాలు పెరుగుతున్నాయి.
ఈ నేపథ్యంలో ఇస్రోతో పాటు ప్రైవేట్ కంపెనీలు కూడా అంతరిక్ష రంగంలో పనిచేయడం అవసరమేనన్న వాదన ఉంది.
ప్రైవేట్ కంపెనీలకు కాంట్రాక్టులు ఇవ్వడం, ఉపగ్రహాల తయారీ, లాంచ్ సర్వీసులు, కొత్త సాంకేతికతల అభివృద్ధిలో భాగస్వామ్యం కల్పించడం ద్వారా మొత్తం భారతీయ స్పేస్ ఎకోసిస్టమ్ బలోపేతం కావచ్చని భావిస్తున్నారు.
అయితే ఉద్యోగ సంఘాల ఆందోళన మాత్రం ఇస్రోలోని కీలక మౌలిక వసతులు, సాంకేతిక సామర్థ్యం, వ్యూహాత్మక కార్యకలాపాలు పూర్తిగా ప్రైవేట్ చేతుల్లోకి వెళ్లకూడదనే అంశంపై ఉంది.
100 మంది శాస్త్రవేత్తల నిష్క్రమణపై ప్రశ్నలు
ఇస్రోలో ఇటీవల సుమారు 100 మంది శాస్త్రవేత్తలు సంస్థను వీడినట్లు ఈ సమాచారంలో ప్రస్తావించారు. అలాగే ఇస్రో మాజీ చైర్మన్ ఒకరు ప్రైవేట్ స్పేస్ స్టార్టప్లో చేరిన అంశాన్ని కూడా ప్రస్తావిస్తూ.. శాస్త్రవేత్తలను నిలబెట్టుకోవడంలో సంస్థ ఎదుర్కొంటున్న సమస్యలపై ప్రశ్నలు లేవనెత్తారు.
అయితే ఈ అంశాలకు సంబంధించిన కారణాలు, ఖచ్చితమైన సంఖ్యలు, వ్యక్తిగత నిర్ణయాల నేపథ్యంపై మరింత అధికారిక సమాచారం అవసరం. కాబట్టి వీటిని తుది నిర్ధారణలుగా కాకుండా ప్రస్తావించబడుతున్న ఆందోళనలుగా చూడాలి.
ఇస్రో.. జాతీయ భద్రతకు కూడా కీలకం
అంతరిక్ష రంగంలో అభివృద్ధి చేసే అనేక సాంకేతికతలకు పౌర వినియోగంతో పాటు వ్యూహాత్మక, రక్షణ రంగాల్లోనూ ఉపయోగాలు ఉంటాయి.
ఉపగ్రహ కమ్యూనికేషన్, రిమోట్ సెన్సింగ్, నావిగేషన్, ప్రయోగ వాహన సాంకేతికత వంటి అంశాలు దేశ భద్రతతోనూ సంబంధం కలిగి ఉంటాయి.
అందువల్ల ఇస్రోకు సంబంధించిన కీలక సాంకేతిక పరిజ్ఞానం, మౌలిక వసతులు, వ్యూహాత్మక సామర్థ్యాల విషయంలో భద్రత, గోప్యత, సాంకేతిక నియంత్రణ అత్యంత కీలకంగా మారతాయి.
ప్రపంచంలోని ఇతర దేశాల మోడల్ ఏంటి?
ప్రైవేట్ సంస్థలకు అవకాశం ఇవ్వడం అంటే ప్రభుత్వ అంతరిక్ష సంస్థను పూర్తిగా ప్రైవేటీకరించడం తప్పనిసరి కాదు.
అమెరికాలో NASAతో పాటు SpaceX వంటి ప్రైవేట్ సంస్థలు పనిచేస్తున్నాయి. యూరప్, జపాన్, రష్యా, చైనా వంటి దేశాల్లోనూ ప్రభుత్వ ఆధ్వర్యంలోని అంతరిక్ష సంస్థలతో పాటు ప్రైవేట్ రంగం వివిధ స్థాయుల్లో భాగస్వామ్యం చేస్తోంది.
అంటే ఒక మోడల్ ఇలా ఉండొచ్చు:
ప్రభుత్వ అంతరిక్ష సంస్థ బలంగా కొనసాగాలి + ప్రైవేట్ కంపెనీలకు అవకాశాలు ఇవ్వాలి + అవసరమైన చోట కాంట్రాక్టులు, భాగస్వామ్యాలు ఉండాలి.
ఇదే విధానం భారత్లోనూ ఎంతవరకు అనుసరించాలి? అన్నది ఇప్పుడు కీలకమైన విధాన ప్రశ్న.
అసలు వివాదం ‘ప్రైవేటీకరణ’ పదంపైనేనా?
ఇక్కడ రెండు అంశాలను వేరు చేయడం అవసరం.
ప్రైవేట్ భాగస్వామ్యం అంటే.. ప్రభుత్వం లేదా ఇస్రో నిర్దేశించే పనుల్లో ప్రైవేట్ కంపెనీలు కాంట్రాక్టర్లు లేదా భాగస్వాములుగా పనిచేయడం.
ప్రైవేటీకరణ అంటే.. సంస్థకు చెందిన కార్యకలాపాలు, ఆస్తులు లేదా బాధ్యతలను ప్రైవేట్ రంగానికి బదిలీ చేయడం.
ప్రభుత్వం మొదటి విధానాన్నే అనుసరిస్తున్నామని చెబుతుండగా.. ఉద్యోగ సంఘాలు మాత్రం రెండో దిశగా పరిణామాలు వెళ్తున్నాయనే భయాన్ని వ్యక్తం చేస్తున్నాయి.
అందుకే ఇప్పుడు అవసరమైనది స్పష్టత.
శాస్త్రవేత్తలను ఎలా నిలబెట్టుకోవాలి?
ఇస్రోపై జరుగుతున్న చర్చలో మరో కీలక అంశం శాస్త్రవేత్తల మానవ వనరులు.
అంతరిక్ష రంగంలో అత్యున్నత నైపుణ్యం కలిగిన శాస్త్రవేత్తలు, ఇంజినీర్లు, సాంకేతిక నిపుణులను ప్రభుత్వ సంస్థల్లో నిలబెట్టుకోవడం చాలా ముఖ్యం.
వేతనాలు, పరిశోధన అవకాశాలు, కెరీర్ గ్రోత్, సాంకేతిక స్వేచ్ఛ, గుర్తింపు వంటి అంశాల్లో మరింత ప్రోత్సాహం ఇవ్వాలని ఈ విశ్లేషణ సూచిస్తోంది.
ఎందుకంటే ఇస్రో బలం కేవలం రాకెట్లు, ప్రయోగ కేంద్రాలు కాదు.. అక్కడ పనిచేసే శాస్త్రవేత్తలు, ఇంజినీర్లు, సాంకేతిక నిపుణులే అసలు బలం.
మొత్తంగా..
ఇస్రోలో ప్రైవేట్ రంగం భాగస్వామ్యంపై మొదలైన చర్చను ‘ప్రైవేటీకరణకు అనుకూలమా.. వ్యతిరేకమా?’ అనే రెండు వైపుల ప్రశ్నగా మాత్రమే చూడటం సరిపోదు.
ఒకవైపు భారత అంతరిక్ష రంగంలో ప్రైవేట్ కంపెనీలు, స్టార్టప్లు ఎదగాల్సిన అవసరం ఉంది. మరోవైపు దేశ వ్యూహాత్మక ప్రయోజనాలకు కీలకమైన ఇస్రో యొక్క సాంకేతిక సామర్థ్యం, పరిశోధన, మౌలిక వసతులు, జాతీయ భద్రతకు సంబంధించిన కీలక నియంత్రణ ప్రభుత్వ ఆధీనంలోనే బలంగా కొనసాగాల్సిన అవసరం ఉందన్న వాదన ఉంది.
కాబట్టి ఇస్రోను బలహీనపరచకుండా ప్రైవేట్ స్పేస్ ఎకోసిస్టమ్ను ఎలా అభివృద్ధి చేయాలి? అన్నదే అసలు ప్రశ్న.
ప్రైవేట్ సంస్థలకు అవకాశాలు ఇవ్వడం అవసరమే అయినా.. ఇస్రో సామర్థ్యం, శాస్త్రవేత్తల నైపుణ్యం, జాతీయ ప్రయోజనాలు దెబ్బతినకుండా స్పష్టమైన పరిమితులు, పారదర్శక విధానం, బలమైన భద్రతా వ్యవస్థ ఉండాలి. ఉద్యోగ సంఘాలు లేవనెత్తిన ఆందోళనలపై కేంద్ర ప్రభుత్వం స్పష్టమైన వివరణ ఇస్తేనే ఈ వివాదానికి తెరపడే అవకాశం ఉంది.