ఖనిజ ప్రాంతాల సంక్షేమ పథకంలో 4.70 లక్షలకుపైగా ప్రాజెక్టులకు ఆమోదం
డీఎంఎఫ్ నిధులతో గనుల ప్రభావిత ప్రాంతాల్లో ఆరోగ్యం, విద్య, తాగునీరు, జీవనోపాధి పనులకు ప్రాధాన్యం
ప్రధాన మంత్రి ఖనిజ క్షేత్ర కల్యాణ్ యోజన కింద జిల్లా మినరల్ ఫౌండేషన్ల ద్వారా గనుల ప్రభావిత ప్రాంతాల్లో 2026 జూలై నాటికి 4.70 లక్షలకుపైగా ప్రాజెక్టులకు ఆమోదం లభించగా, వాటిలో 2.92 లక్షలకుపైగా పనులు పూర్తయ్యాయని అధికారిక వివరాలు తెలిపాయి.
గనుల తవ్వకాల వల్ల సామాజిక, పర్యావరణ ప్రభావాలను ఎదుర్కొంటున్న ప్రాంతాలకు ఖనిజ ఆదాయంలో భాగస్వామ్యం కల్పించాలన్న లక్ష్యంతో అమలవుతున్న ఈ పథకం, దేశవ్యాప్తంగా గనుల ప్రభావిత జిల్లాల్లో సంక్షేమం, అభివృద్ధి కార్యక్రమాలకు ప్రధాన ఆర్థిక వనరుగా మారింది. జిల్లా మినరల్ ఫౌండేషన్ల ద్వారా సేకరించిన నిధులతో తాగునీరు, ఆరోగ్య సేవలు, విద్య, పారిశుద్ధ్యం, పర్యావరణ పరిరక్షణ, గృహ నిర్మాణం, నైపుణ్యాభివృద్ధి, జీవనోపాధి, వ్యవసాయం, పశుసంవర్ధక రంగాల్లో ప్రాజెక్టులు చేపడుతున్నారు. కేంద్ర ప్రభుత్వానికి అందిన సమగ్ర వివరాల ప్రకారం, 2026 జూలై నాటికి డీఎంఎఫ్ నిధులతో రూ.1 లక్ష కోట్లకుపైగా విలువైన పనులకు అనుమతులు ఇవ్వగా, 78,809 పనులు అమలులో ఉన్నాయి.
గనుల మంత్రిత్వ శాఖ అధికారులు తెలిపిన ప్రకారం, ప్రధాన మంత్రి ఖనిజ క్షేత్ర కల్యాణ్ యోజనను 2015 సెప్టెంబర్ 17న ప్రారంభించారు. ఖనిజ వనరుల వినియోగం వల్ల స్థానికంగా ప్రభావితమయ్యే ప్రజలకు నేరుగా ప్రయోజనం చేకూరేలా రాష్ట్ర ప్రభుత్వాల పరిధిలో డీఎంఎఫ్లను అమలు యంత్రాంగంగా ఉపయోగిస్తున్నారు. “గనుల ప్రభావిత ప్రాంతాల్లో జీవన ప్రమాణాలను మెరుగుపరచడం, ఆరోగ్యం, పర్యావరణం, జీవనోపాధిపై పడే ప్రతికూల ప్రభావాలను తగ్గించడం, స్థిరమైన ఆదాయ అవకాశాలను పెంచడం ఈ పథకం ముఖ్య ఉద్దేశం,” అని గనుల మంత్రిత్వ శాఖ 2026లో విడుదల చేసిన అమలు స్థితి వివరాల్లో పేర్కొంది.
జిల్లా మినరల్ ఫౌండేషన్లు లాభాపేక్షలేని ట్రస్టులుగా పనిచేస్తున్నాయి. గనుల తవ్వకాల వల్ల ప్రభావితమైన ప్రజలు, ప్రాంతాల సంక్షేమం కోసం 1957 గనులు, ఖనిజాలు అభివృద్ధి, నియంత్రణ చట్టానికి 2015లో చేసిన సవరణల ఆధారంగా వీటిని ఏర్పాటు చేశారు. రాష్ట్ర ప్రభుత్వాల పర్యవేక్షణలో పనిచేసే ఈ ఫౌండేషన్లు 23 రాష్ట్రాల్లో 656 జిల్లాల్లో ఏర్పాటు అయ్యాయి. గనుల లీజుదారుల నుంచి వసూలయ్యే కాంట్రిబ్యూషన్లు డీఎంఎఫ్లకు ప్రధాన నిధుల వనరుగా ఉన్నాయి. 2015 జనవరి 12న లేదా ఆ తర్వాత మంజూరైన మైనింగ్ లీజులు, ప్రాస్పెక్టింగ్ లైసెన్స్ కమ్ మైనింగ్ లీజులపై రాయల్టీలో 10 శాతం, ఆ తేదీకి ముందు మంజూరైన లీజులపై రాయల్టీలో 30 శాతం డీఎంఎఫ్కు చెల్లించాల్సి ఉంటుంది.
“డీఎంఎఫ్ నిధులు గనుల కార్యకలాపాలు జరిగే ప్రాంతాల్లోనే స్పష్టమైన అభివృద్ధి ఫలితాలుగా కనిపించాలి; అందుకే రాష్ట్రాలు తమ డీఎంఎఫ్ నియమాల్లో పీఎంకేకేకేవై నిబంధనలను సమగ్రంగా చేర్చాలి,” అని గనుల మంత్రిత్వ శాఖ జనవరి 2024లో జారీ చేసిన సవరించిన మార్గదర్శకాల్లో తెలిపింది. ఆ మార్గదర్శకాలు ప్రాజెక్టుల ప్రణాళిక, ఎంపిక, అమలు, పర్యవేక్షణపై తాజా ఫ్రేమ్వర్క్ను రాష్ట్రాలకు అందించాయి. నిధుల వినియోగం స్థానిక అవసరాలకు అనుగుణంగా ఉండాలని, ముఖ్యంగా ప్రత్యక్షంగా గనుల ప్రభావం ఎదుర్కొంటున్న గ్రామాలు, కుటుంబాలు, బలహీన వర్గాలు ప్రాధాన్యంలో ఉండాలని అందులో పేర్కొంది.
నిధుల వినియోగంలో అధిక ప్రాధాన్య రంగాలకు కనీసం 70 శాతం కేటాయించాలని పథక నిబంధనలు స్పష్టం చేస్తున్నాయి. ఈ విభాగంలో తాగునీటి సరఫరా, ఆరోగ్య సంరక్షణ, విద్య, పర్యావరణ పరిరక్షణ, కాలుష్య నియంత్రణ, పారిశుద్ధ్యం, గృహ నిర్మాణం, మహిళా, శిశు సంక్షేమం, వృద్ధులు, దివ్యాంగుల సంక్షేమం, నైపుణ్యాభివృద్ధి, జీవనోపాధి, వ్యవసాయం, పశుసంవర్ధక కార్యకలాపాలు ఉన్నాయి. మిగిలిన గరిష్ఠంగా 30 శాతం నిధులను రోడ్లు, వంతెనలు, నీటిపారుదల, ఎనర్జీ, వాటర్షెడ్ అభివృద్ధి వంటి ఇతర ప్రాధాన్య మౌలిక సదుపాయాల పనులకు వినియోగించవచ్చు.
HIGHLIGHTS
- పీఎంకేకేకేవై 2015 సెప్టెంబర్ 17న ప్రారంభమైంది
- 23 రాష్ట్రాల్లో 656 జిల్లాల్లో డీఎంఎఫ్లు ఏర్పాటు
- రూ.1 లక్ష కోట్లకుపైగా విలువైన 4.70 లక్షల ప్రాజెక్టులకు ఆమోదం
- 2026 జూలై నాటికి 2.92 లక్షలకుపైగా పనులు పూర్తి
- అధిక ప్రాధాన్య రంగాలకు కనీసం 70 శాతం నిధులు
గనుల ప్రభావిత ప్రాంతాల్లో ఆరోగ్య సేవలు, పాఠశాల సదుపాయాలు, తాగునీటి ప్రాజెక్టులు, గ్రామీణ మౌలిక సదుపాయాలు పెద్ద భాగాన్ని ఆక్రమిస్తున్నాయని అధికారిక వివరాలు సూచిస్తున్నాయి. గనుల వల్ల నీటి వనరులు, భూమి వినియోగం, గాలి నాణ్యత, స్థానిక ఉపాధి విధానాలు ప్రభావితమయ్యే అవకాశం ఉన్నందున, పథకం కేవలం మౌలిక సదుపాయాల నిర్మాణానికి మాత్రమే పరిమితం కాకూడదని మార్గదర్శకాలు పేర్కొంటున్నాయి. “ప్రాజెక్టుల ఎంపికలో ఆరోగ్యం, జీవనోపాధి, పర్యావరణ పునరుద్ధరణకు కొలవగల ఫలితాలు ఉండేలా చూడాలి,” అని సవరించిన పీఎంకేకేకేవై మార్గదర్శకాల్లో మంత్రిత్వ శాఖ తెలిపింది. ఈ సూచనలు జిల్లా స్థాయిలో ప్రాజెక్టుల ప్రాధాన్యక్రమాన్ని మార్చేలా రూపొందించబడ్డాయి.
పథకం అమలులో గిరిజన, దూర ప్రాంతాల అంశానికి ప్రత్యేక ప్రాధాన్యం ఉంది. గనుల కార్యకలాపాలు ఎక్కువగా షెడ్యూల్డ్ ఏరియాలు, అటవీ ప్రాంతాలు, గిరిజనుల జీవన విధానంపై ఆధారపడిన ప్రాంతాలను ప్రభావితం చేసే అవకాశం ఉండడంతో, డీఎంఎఫ్ నియమాలు రాజ్యాంగ రక్షణలను పరిగణనలోకి తీసుకోవాలని కేంద్ర మార్గదర్శకాలు స్పష్టం చేశాయి. పంచాయతీలు షెడ్యూల్డ్ ప్రాంతాలకు విస్తరణ చట్టం, 1996, అటవీ హక్కుల చట్టం, 2006 నిబంధనలను రాష్ట్రాలు పాటించాల్సి ఉంటుంది. గ్రామ సభల పాత్ర, స్థానిక అభిప్రాయాల సేకరణ, గిరిజన జీవనోపాధి పరిరక్షణ అంశాలు ప్రాజెక్టు ప్రణాళికలో భాగం కావాలని అధికారిక ఫ్రేమ్వర్క్ సూచిస్తోంది.
ప్రాజెక్టుల సంఖ్య పెరగడం వల్ల జిల్లా స్థాయి అమలు సామర్థ్యంపై కూడా దృష్టి పెరిగింది. 4.70 లక్షలకుపైగా ఆమోదిత పనుల్లో 2.92 లక్షలకుపైగా పూర్తవడం పురోగతిని చూపుతుండగా, 78,809 పనులు అమలులో ఉండటం సమీక్ష, పర్యవేక్షణ అవసరాన్ని పెంచుతోంది. రాష్ట్ర ప్రభుత్వాలు, జిల్లా పరిపాలన యంత్రాంగాలు పనుల నాణ్యత, సమయపాలన, లబ్ధిదారుల గుర్తింపు, ఖర్చుల పారదర్శకతపై పర్యవేక్షణ బలోపేతం చేయాల్సి ఉంటుందని అధికారులు చెబుతున్నారు. డీఎంఎఫ్ నిధులు జిల్లాల వారీగా ఖనిజ ఉత్పత్తి, లీజుల స్వభావం, రాయల్టీ సేకరణ ఆధారంగా మారుతుండడంతో, ఎక్కువ గనులున్న జిల్లాల్లో పెద్ద పరిమాణంలో పనులు తీసుకోవడానికి అవకాశం ఉంది.
చట్టపరంగా పీఎంకేకేకేవై రాష్ట్రాల డీఎంఎఫ్ నియమాల ద్వారా అమలవుతున్నందున, కేంద్ర మార్గదర్శకాలు దిశానిర్దేశక పాత్ర పోషిస్తున్నాయి. 1957 చట్టం ప్రకారం రాష్ట్రాలు తమ నియమాల్లో పథక నిబంధనలను చేర్చాలి. జనవరి 2024 సవరించిన మార్గదర్శకాలు జిల్లా ప్రణాళికలను స్థానిక అవసరాల ఆధారంగా రూపొందించాలనే సూత్రాన్ని మరింత స్పష్టంగా వివరించాయి. నిధులు కేవలం భవనాలు, రోడ్లకు మాత్రమే కేంద్రీకృతం కాకుండా, గనుల ప్రభావం ఎదుర్కొంటున్న కుటుంబాల జీవన ప్రమాణాలపై ప్రత్యక్ష ప్రభావం చూపే సేవల వైపు మళ్లాలని అందులో సూచించారు.
“ఖనిజ సంపద నుంచి వచ్చే ఆదాయం, ఆ సంపద ఉన్న ప్రాంతాల ప్రజల సంక్షేమానికి ఉపయోగపడాలన్నది పీఎంకేకేకేవై ప్రాథమిక భావన,” అని గనుల మంత్రిత్వ శాఖ పథక వివరణలో పేర్కొంది. ఈ దృక్పథం ప్రకారం, ఖనిజ తవ్వకాల ఆర్థిక ప్రయోజనాల్లో స్థానిక సమాజాలకు వాటా కల్పించడం పథకం కేంద్ర లక్ష్యంగా ఉంది. గనుల వల్ల ప్రభావితమయ్యే ప్రజలు ఆరోగ్యం, తాగునీరు, విద్య, జీవనోపాధి పరంగా మెరుగైన అవకాశాలు పొందితేనే గనుల ఆధారిత అభివృద్ధి సమగ్రంగా, స్థిరంగా ఉంటుందని అధికారిక విధాన పత్రాలు పేర్కొంటున్నాయి.
తదుపరి దశలో 2026 జూలై నాటికి అమలులో ఉన్న 78,809 ప్రాజెక్టుల పురోగతిపై రాష్ట్రాలు సమీక్షలు కొనసాగించనున్నాయి. డీఎంఎఫ్ నిధులతో చేపట్టిన కొత్త, కొనసాగుతున్న పనుల్లో అధిక ప్రాధాన్య రంగాలకు కేటాయింపులు నిబంధనలకు అనుగుణంగా ఉన్నాయా, గనుల ప్రభావిత కుటుంబాలకు ప్రయోజనాలు చేరుతున్నాయా, గిరిజన ప్రాంతాల్లో రాజ్యాంగ రక్షణలు పాటిస్తున్నారా అన్న అంశాలు పర్యవేక్షణలో కీలకంగా ఉండనున్నాయి. కేంద్రం జారీ చేసిన 2024 మార్గదర్శకాల ప్రకారం, ప్రాజెక్టుల ప్రణాళిక, అమలు, ఫలితాల నివేదికలను మరింత క్రమబద్ధీకరించడం రాష్ట్రాలు, జిల్లాల ముందున్న ప్రధాన పని కానుంది.
