పార్టీ ఫిరాయింపుల నిరోధక చట్టం: స్థిరత్వానికి రాజ్యాంగ కవచం, స్వతంత్ర నిర్ణయాలకు పరీక్ష
10వ షెడ్యూల్ కింద ఎమ్మెల్యేలు, ఎంపీల అనర్హతపై స్పీకర్ నిర్ణయాధికారం; 2 మూడో వంతుల విలీనానికి మినహాయింపు
భారత రాజ్యాంగంలోని 10వ షెడ్యూల్లో ఉన్న పార్టీ ఫిరాయింపుల నిరోధక చట్టం, ఎన్నికైన ప్రజాప్రతినిధులు పార్టీ మారడం వల్ల ప్రభుత్వాల స్థిరత్వం దెబ్బతినకుండా చూడటానికి కీలక యంత్రాంగంగా అమలులో ఉంది. ఎంపీలు, ఎమ్మెల్యేలు, ఎమ్మెల్సీలపై ఈ చట్టం వర్తిస్తూ, పార్టీ ఆదేశాలకు విరుద్ధంగా ఓటు వేయడం లేదా స్వచ్ఛందంగా పార్టీ సభ్యత్వాన్ని వదిలినట్లు ప్రవర్తించడం వంటి సందర్భాల్లో అనర్హతకు దారి తీస్తుంది.
1985లో 52వ రాజ్యాంగ సవరణ చట్టం ద్వారా ఈ చట్టం ప్రవేశపెట్టబడింది. 1960ల చివరి దశ, 1970లలో ప్రజాప్రతినిధులు తరచూ రాజకీయ విధేయతలు మార్చడం, కూటమి ప్రభుత్వాలు కూలిపోవడం, ప్రజాస్వామ్య సంస్థలపై ప్రజల విశ్వాసం దెబ్బతినడం వంటి పరిణామాలు దీనికి నేపథ్యంగా నిలిచాయి. ఎన్నికల ద్వారా వచ్చిన ప్రజా తీర్పును గౌరవించడం, పదవి లేదా వ్యక్తిగత లాభం కోసం జరిగే రాజకీయ మార్పులను నిరోధించడం, శాసనసభల్లో పార్టీ క్రమశిక్షణను నిలబెట్టడం ఈ చట్టం ప్రధాన లక్ష్యాలు.
10వ షెడ్యూల్లోని పేరా 2 ప్రకారం, ఒక సభ్యుడు తన రాజకీయ పార్టీ సభ్యత్వాన్ని స్వచ్ఛందంగా వదిలివేస్తే అనర్హత ఎదుర్కోవచ్చు. దీనికి కేవలం రాజీనామా మాత్రమే ఆధారం కాదు; సభ్యుడి ప్రవర్తన ద్వారా కూడా పార్టీని విడిచినట్లు అర్థం చేసుకునే అవకాశం ఉందని కోర్టులు స్పష్టం చేశాయి. పార్టీ విప్కు విరుద్ధంగా ఓటు వేయడం లేదా ముందస్తు అనుమతి లేకుండా ఓటింగ్కు దూరంగా ఉండడం కూడా అనర్హతకు కారణమవుతుంది. స్వతంత్ర అభ్యర్థిగా గెలిచిన సభ్యుడు ఎన్నికల తర్వాత ఏదైనా రాజకీయ పార్టీలో చేరితే, నామినేటెడ్ సభ్యుడు తన స్థానాన్ని స్వీకరించిన 6 నెలల తర్వాత పార్టీలో చేరితే అనర్హత వర్తిస్తుంది.
HIGHLIGHTS
- 1985లో 52వ రాజ్యాంగ సవరణతో చట్టం అమల్లోకి వచ్చింది
- 10వ షెడ్యూల్లో పార్టీ ఫిరాయింపుల నిబంధనలు ఉన్నాయి
- 2 మూడో వంతుల సభ్యుల విలీనానికి మినహాయింపు ఉంది
- 2003లో 91వ సవరణతో నిబంధనలు కఠినతరం అయ్యాయి
- స్పీకర్ నిర్ణయాలు న్యాయ సమీక్షకు లోబడి ఉంటాయి
ఈ చట్టంలో విలీనానికి ప్రత్యేక మినహాయింపు ఉంది. 10వ షెడ్యూల్లోని పేరా 4 ప్రకారం, ఒక శాసనపక్షంలోని కనీసం 2 మూడో వంతుల సభ్యులు మరో రాజకీయ పార్టీలో విలీనానికి అంగీకరిస్తే అది ఫిరాయింపుగా పరిగణించబడదు. అలాంటి సందర్భంలో సభ్యులు కొత్త పార్టీ సభ్యులుగా కొనసాగవచ్చు లేదా విలీనాన్ని అంగీకరించకుండా వేరు గ్రూపుగా పనిచేయవచ్చు. అయితే 2003లో వచ్చిన 91వ రాజ్యాంగ సవరణకు ముందు ఉన్న 1 మూడో వంతు సభ్యుల చీలిక మినహాయింపును తొలగించారు. అదే సవరణ ఫిరాయించిన సభ్యులు మంత్రి పదవులు చేపట్టకుండా నిరోధించడంతో పాటు, మంత్రివర్గ పరిమాణాన్ని సభ బలం 15 శాతానికి పరిమితం చేసింది.
అనర్హత పిటిషన్లపై నిర్ణయం తీసుకునే అధికారం లోక్సభ, రాష్ట్ర శాసనసభల స్పీకర్కు, రాజ్యసభ, శాసన మండలుల చైర్మన్కు ఉంటుంది. అయితే ఈ అధికారం పూర్తిగా తుది నిర్ణయం కాదని సుప్రీంకోర్టు పలుమార్లు స్పష్టం చేసింది. కిహోటో హోలోహాన్ వర్సెస్ జచిల్హు కేసులో 10వ షెడ్యూల్ రాజ్యాంగబద్ధమని కోర్టు నిలబెట్టింది. అదే సమయంలో స్పీకర్ నిర్ణయాలు న్యాయ సమీక్షకు లోబడి ఉంటాయని ప్రకటించింది. రవి ఎస్. నాయక్ వర్సెస్ యూనియన్ ఆఫ్ ఇండియా కేసులో “స్వచ్ఛందంగా సభ్యత్వం వదిలివేయడం” అనే పదబంధాన్ని సభ్యుడి ప్రవర్తన ఆధారంగా కూడా అంచనా వేయవచ్చని కోర్టు పేర్కొంది.
కీశం మేఘచంద్ర సింగ్ వర్సెస్ స్పీకర్, మణిపూర్ లెజిస్లేటివ్ అసెంబ్లీ కేసులో సుప్రీంకోర్టు అనర్హత కేసులపై సమయపరిమితి అవసరాన్ని ప్రస్తావించింది. సాధ్యమైనంతవరకు 3 నెలల్లో నిర్ణయం తీసుకోవాలని కోర్టు సూచించింది. ఈ వ్యాఖ్యలతో ఫిరాయింపు కేసుల్లో ఆలస్యం వల్ల రాజకీయ సమీకరణాలు మారిపోకుండా ఉండాలనే అంశం మళ్లీ చర్చకు వచ్చింది. చట్టం ప్రభుత్వ స్థిరత్వాన్ని కాపాడుతుందనే వాదనతో పాటు, ప్రతి అంశంపైనా పార్టీ విప్ కారణంగా సభ్యుల వ్యక్తిగత అభిప్రాయాలు, నియోజకవర్గ ప్రయోజనాలు వెనుకబడే ప్రమాదం ఉందనే విమర్శ కూడా కొనసాగుతోంది.
రాజ్యాంగ నిపుణుల అభిప్రాయం ప్రకారం, పార్టీ ఫిరాయింపుల నిరోధక చట్టం భారత పార్లమెంటరీ ప్రజాస్వామ్యంలో స్థిరత్వం, జవాబుదారీతనం మధ్య సమతుల్యత కోసం రూపొందించబడింది. అయితే దాని అమలు స్పీకర్ నిష్పాక్షికత, వేగవంతమైన విచారణ, కోర్టుల పర్యవేక్షణపై ఆధారపడి ఉంటుంది. భవిష్యత్తులో పెండింగ్ అనర్హత పిటిషన్లపై సమయబద్ధ నిర్ణయాలు, విప్ పరిధిని పరిమితం చేయాలా అనే సంస్కరణల చర్చ, విలీన నిబంధనల అమలు విధానం ఈ చట్టం ప్రభావాన్ని నిర్ణయించే కీలక అంశాలుగా ఉండనున్నాయి.
