లివ్ఇన్ రిలేషన్లో మహిళల రక్షణపై సుప్రీంకోర్టు కీలక స్పష్టీకరణ
వివాహాన్ని పోలిన సహజీవన బంధాల్లో వేధింపులకు గురైన మహిళలకు చట్టపరమైన రక్షణ వర్తిస్తుందని ధర్మాసనం స్పష్టం చేసింది
న్యూఢిల్లీ, 2026 ఆగస్టు 05 —
వివాహం జరగకపోయినా, భార్యాభర్తల మాదిరిగా కలిసి జీవిస్తున్న మహిళలు గృహహింస, వేధింపుల నుంచి చట్టపరమైన రక్షణ పొందగలరని సుప్రీంకోర్టు స్పష్టం చేసింది. జస్టిస్ సంజయ్ కరోల్, జస్టిస్ ఎన్. కోటీశ్వర్ సింగ్ల ధర్మాసనం, అలాంటి కేసుల్లో పోలీస్ చర్యలు చట్టపరమైన ప్రమాణాలకు అనుగుణంగా ఉండాలని పేర్కొంది.
వివాహ వ్యవస్థతో సంబంధం లేకుండా కలిసి జీవించే లివ్ఇన్ రిలేషన్లపై దేశవ్యాప్తంగా సామాజిక, న్యాయ చర్చలు కొనసాగుతున్న సమయంలో సుప్రీంకోర్టు ఈ వ్యాఖ్యలు ప్రాధాన్యం సంతరించుకున్నాయి. వివాహాన్ని పోలి ఉండే సహజీవన బంధాల్లో మహిళలు గృహహింస, వరకట్న వేధింపులు లేదా శారీరక, మానసిక వేధింపులకు గురైతే, భారతీయ శిక్షాస్మృతిలోని సెక్షన్ 498ఏ లేదా కొత్త భారత న్యాయ సంహితలోని సెక్షన్ 85 కింద రక్షణ కోరవచ్చని ధర్మాసనం పేర్కొంది. అయితే ప్రతి సహజీవన సంబంధాన్ని ఈ పరిధిలోకి తీసుకురాలేమని, సంబంధం స్వభావం, వ్యవధి, ఉద్దేశం వంటి అంశాలను పరిశీలించాల్సి ఉంటుందని కోర్టు స్పష్టం చేసింది.
“కేవలం సాంప్రదాయక వివాహం జరగలేదనే కారణంతో గృహ వాతావరణంలో వేధింపులకు గురైన మహిళకు చట్టపరమైన రక్షణను నిరాకరించడం సమంజసం కాదు,” అని జస్టిస్ సంజయ్ కరోల్, జస్టిస్ ఎన్. కోటీశ్వర్ సింగ్లతో కూడిన సుప్రీంకోర్టు ధర్మాసనం తీర్పులో తెలిపింది. “చట్టం యొక్క ప్రధాన ఉద్దేశం గృహ వాతావరణంలో మహిళపై జరిగే అన్యాయాన్ని, అసురక్షిత పరిస్థితిని నిరోధించడం,” అని ధర్మాసనం పేర్కొంది. ఈ వ్యాఖ్యలతో వివాహ సంబంధం అనే పేరుకే పరిమితమై ఉన్న న్యాయవ్యాఖ్యానాలపై మరింత విస్తృత దృష్టిని కోర్టు సూచించింది.
అదే సమయంలో, ఈ రక్షణకు కోర్టు నిర్దిష్టమైన పరిమితులు కూడా విధించింది. ఇద్దరూ చట్టపరంగా వివాహ వయస్సు దాటిన మేజర్లు అయి ఉండాలి; భవిష్యత్తులో వివాహం చేసుకోవాలనే స్పష్టమైన ఉద్దేశంతో లేదా ఆలోచనతో ఒకే ఇంటిలో జీవిస్తూ ఉండాలి; వారి బంధం సుదీర్ఘ కాలం కొనసాగి, సమాజంలో భార్యాభర్తల మాదిరిగా ప్రవర్తిస్తున్నట్లు కనిపించాలి. తాత్కాలికంగా లేదా క్యాజువల్ రిలేషన్లో ఉండే సంబంధాలకు ఈ చట్టపరమైన రక్షణ ఆటోమేటిక్గా వర్తించదని ధర్మాసనం తేల్చి చెప్పింది. కేసు నమోదైన ప్రతి సందర్భంలోనూ సంబంధం నిజంగా వివాహాన్ని పోలి ఉందా అనే ప్రశ్నను ప్రాథమికంగా పరిశీలించాల్సి ఉంటుందని కోర్టు సూచించింది.
“ప్రతి లివ్ఇన్ రిలేషన్ను వివాహ సంబంధంతో సమానంగా పరిగణించలేం,” అని ధర్మాసనం పేర్కొంది. “సంబంధం స్వభావం, కాలవ్యవధి, ఇద్దరి ఉద్దేశం, సమాజంలో వారు ఎలా గుర్తింపు పొందారన్న అంశాలు ముఖ్యమైనవి,” అని జస్టిస్ సంజయ్ కరోల్ నేతృత్వంలోని ధర్మాసనం తీర్పులో తెలిపింది. ఈ వ్యాఖ్యలు లివ్ఇన్ రిలేషన్లకు చట్టపరమైన గుర్తింపు అనే ప్రశ్నను పూర్తిస్థాయి వివాహ హోదాగా మార్చకుండా, బాధిత మహిళ రక్షణ అనే పరిమిత ప్రయోజనంలోనే పరిశీలించాల్సిన అవసరాన్ని తెలియజేస్తున్నాయి.
పోలీస్ దర్యాప్తు, అరెస్టుల విషయంలో కూడా సుప్రీంకోర్టు జాగ్రత్త సూచించింది. సెక్షన్ 498ఏ దుర్వినియోగం అయ్యే అవకాశంపై గతంలోనే కోర్టులు ఆందోళన వ్యక్తం చేసిన నేపథ్యంలో, ఆరోపణలు రాగానే పురుషుడిని లేదా అతని కుటుంబ సభ్యులను వెంటనే అరెస్ట్ చేయరాదని ధర్మాసనం పేర్కొంది. అర్ణేష్ కుమార్ వర్సెస్ స్టేట్ ఆఫ్ బీహార్ కేసులో సుప్రీంకోర్టు ఇచ్చిన మార్గదర్శకాలను ఇలాంటి కేసుల్లో తప్పనిసరిగా అనుసరించాలని కోర్టు స్పష్టం చేసింది. ఎఫ్ఐఆర్ నమోదైన తర్వాత పోలీస్ అధికారులు తొందరపడి అరెస్టులకు దిగకుండా, ముందుగా ప్రాథమిక విచారణ జరిపి ఆరోపణల్లో నిజనిజాలు ఉన్నాయో లేదో పరిశీలించాలి.
“ఎఫ్ఐఆర్ నమోదయ్యిందనే కారణంతో అరెస్టు అనివార్యం కాదు,” అని సుప్రీంకోర్టు ధర్మాసనం తెలిపింది. “పోలీస్ అధికారులు అర్ణేష్ కుమార్ కేసులో నిర్దేశించిన మార్గదర్శకాలను పాటించి, అవసరం, చట్టబద్ధత, ఆరోపణల ప్రాథమిక బలం పరిశీలించిన తర్వాతే తదుపరి చర్యలు తీసుకోవాలి,” అని ధర్మాసనం పేర్కొంది. ఈ సూచన ద్వారా ఒకవైపు బాధిత మహిళకు న్యాయం అందించే మార్గం తెరవబడగా, మరోవైపు తప్పుడు లేదా అతిశయోక్తి ఆరోపణల ఆధారంగా అనవసర అరెస్టుల ప్రమాదాన్ని తగ్గించే సమతుల్యతను కోర్టు చూపించింది.
భారతీయ శిక్షాస్మృతిలోని సెక్షన్ 498ఏ ప్రకారం, ఒక మహిళ తన భర్త లేదా ఆయన కుటుంబ సభ్యుల నుంచి క్రూరత్వం, వేధింపులకు గురైతే క్రిమినల్ కేసు పెట్టే వీలు ఉంది. కొత్త భారత న్యాయ సంహిత అమల్లోకి వచ్చిన తర్వాత ఇలాంటి నిబంధనలకు సెక్షన్ 85 కింద కొనసాగింపు లభించింది. ఇప్పటివరకు వివాహం జరగని సహజీవన బంధాల్లో ఈ నిబంధనలు వర్తిస్తాయా అన్న ప్రశ్నపై వివిధ హైకోర్టుల వద్ద భిన్నమైన అభిప్రాయాలు వెలువడ్డాయి. సుప్రీంకోర్టు తాజా స్పష్టీకరణతో, వివాహాన్ని పోలిన స్థిర సహజీవన సంబంధాల్లో బాధిత మహిళకు చట్టపరమైన రక్షణను పూర్తిగా నిరాకరించలేమన్న న్యాయసూత్రం బలపడింది.
గృహహింస నిరోధక చట్టం పరిధిలో “వివాహ స్వభావంలోని సంబంధం” అనే భావనకు ఇప్పటికే న్యాయపరమైన గుర్తింపు లభించిన విషయాన్ని న్యాయ నిపుణులు ప్రస్తావిస్తున్నారు. సహజీవన బంధం విరిగిన తర్వాత బాధిత మహిళ జీవనభృతి కోరే హక్కును సీఆర్పీసీ సెక్షన్ 125 కింద కోర్టులు కొన్ని సందర్భాల్లో గుర్తించాయి. లివ్ఇన్ రిలేషన్లో పుట్టిన పిల్లల హక్కుల విషయంలో కూడా సుప్రీంకోర్టు గత తీర్పుల్లో వారిని చట్టబద్ధ పిల్లలుగా పరిగణించే దిశగా వ్యాఖ్యానించింది. తల్లిదండ్రుల ఆస్తిలో వారి హక్కులు, సంబంధం చట్టపరమైన స్థితి, పిల్లల సంక్షేమం వంటి అంశాలు కేసు స్వరూపం ఆధారంగా నిర్ణయించబడతాయి.
న్యాయవర్గాల ప్రకారం, ఈ స్పష్టీకరణ సమాజంలో మారుతున్న కుటుంబ నిర్మాణాలను చట్టం ఎలా చదవాలన్న దానిపై ప్రభావం చూపనుంది. వివాహం అనే అధికారిక రూపం లేకపోయినా, ఒకే గృహంలో పరస్పర బాధ్యతలతో, సమాజంలో జంటగా జీవించే బంధాల్లో మహిళ పూర్తిగా రక్షణలేని స్థితిలో ఉండకూడదన్న దిశగా తీర్పు నిలుస్తుంది. అయితే అదే సమయంలో, ప్రతి పరిచయం, తాత్కాలిక సంబంధం లేదా సహ నివాసాన్ని సెక్షన్ 498ఏ పరిధిలోకి తెచ్చేలా తీర్పును అర్థం చేసుకోవద్దని కోర్టు పెట్టిన పరిమితులు కీలకం. దీనివల్ల ట్రయల్ కోర్టులు, పోలీస్ అధికారులు ప్రతి కేసులోనూ వాస్తవ పరిస్థితులను జాగ్రత్తగా పరిశీలించాల్సి ఉంటుంది.
ఈ తీర్పు అమలులో ప్రధాన బాధ్యత ఇప్పుడు పోలీస్ వ్యవస్థ, దిగువ కోర్టులపై ఉంటుంది. ఫిర్యాదు అందిన వెంటనే సంబంధం స్వభావం, కలిసి నివసించిన కాలం, సామాజిక గుర్తింపు, వివాహ ఉద్దేశం, ఆరోపణల ఆధారాలు వంటి అంశాలపై ప్రాథమిక విచారణ జరపాల్సి ఉంటుంది. బాధిత మహిళకు తక్షణ రక్షణ అవసరమా, జీవనభృతి లేదా గృహహింస నిరోధక చట్టం కింద తాత్కాలిక ఉపశమనం ఇవ్వాలా అనే అంశాలను కూడా సంబంధిత కోర్టులు పరిశీలించవచ్చు. తదుపరి దశలో రాష్ట్ర పోలీస్ శాఖలు ఈ తీర్పు నేపథ్యంలో దర్యాప్తు అధికారులకు మార్గదర్శకాలు జారీ చేసే అవకాశం ఉంది.
చట్ట నిపుణులు, మహిళా హక్కుల సంస్థలు ఈ తీర్పును బాధితుల రక్షణ వైపు ముందడుగుగా చూడగా, క్రిమినల్ న్యాయ ప్రక్రియలో జాగ్రత్తల అవసరాన్ని కూడా గుర్తిస్తున్నాయి. వివాహం కాని మహిళలపై గృహ వాతావరణంలో జరిగే వేధింపులను చట్టం పట్టించుకోకూడదన్న భావనకు ఈ తీర్పు ముగింపు పలికిందని వారు చెబుతున్నారు. అదే సమయంలో, ఆరోపణ వచ్చిన వెంటనే శిక్షాత్మక చర్యలకు దిగకుండా, న్యాయపరమైన ప్రమాణాలను పాటించడం ద్వారా నిందితుల హక్కులు కూడా రక్షించబడతాయని వారు అభిప్రాయపడుతున్నారు. సుప్రీంకోర్టు తీర్పు ప్రతులు దిగువ కోర్టులకు చేరిన తర్వాత, ఇలాంటి పెండింగ్ కేసుల్లో దాని ప్రభావం మరింత స్పష్టమవుతుంది.
EYE-LANDERS
- సెక్షన్ 498ఏ, భారత న్యాయ సంహిత సెక్షన్ 85పై సుప్రీంకోర్టు స్పష్టీకరణ
- జస్టిస్ సంజయ్ కరోల్, జస్టిస్ ఎన్. కోటీశ్వర్ సింగ్ల ధర్మాసనం తీర్పు
- ప్రతి లివ్ఇన్ రిలేషన్కు ఈ రక్షణ వర్తించదని కోర్టు స్పష్టం
- అర్ణేష్ కుమార్ మార్గదర్శకాల ప్రకారం అరెస్టులపై జాగ్రత్త అవసరం
- వివాహాన్ని పోలిన స్థిర సహజీవన బంధాలకే రక్షణ వర్తింపు