1948 సెప్టెంబర్ 17న నిజాం పాలన ముగిసిన రోజును తెలంగాణ, మహారాష్ట్ర, కర్ణాటకలో విమోచన దినంగా గుర్తిస్తున్నారు
భారత యూనియన్లో హైదరాబాద్ సంస్థానం విలీనానికి 78 ఏళ్లు పూర్తయిన సందర్భంగా తెలంగాణ, మహారాష్ట్ర, కర్ణాటకలో గురువారం అధికారిక, చారిత్రక కార్యక్రమాలు నిర్వహించబడుతున్నాయి. 1948 సెప్టెంబర్ 13 నుంచి 17 వరకు జరిగిన ఆపరేషన్ పోలోతో నిజాం పాలన ముగిసి, దక్కన్ ప్రాంతం భారత రాజ్యాంగ పరిపాలనలో చేరింది.
దేశ స్వాతంత్ర్యం అనంతరం సంస్థానాల విలీనంలో అత్యంత కీలక ఘట్టంగా నిలిచిన హైదరాబాద్ అంశం, ఈ వార్షికోత్సవంతో మళ్లీ చర్చకు వచ్చింది. బ్రిటిష్ పాలన ముగిసిన తర్వాత హైదరాబాద్ నిజాం మీర్ ఉస్మాన్ అలీ ఖాన్ భారత్లో గానీ, పాకిస్థాన్లో గానీ చేరకుండా స్వతంత్రంగా ఉండాలని ప్రయత్నించారు. దేశ మధ్యభాగంలో 80,000 చదరపు మైళ్లకుపైగా విస్తీర్ణం, సుమారు 16 మిలియన్ల జనాభా కలిగిన ఈ సంస్థానం స్వతంత్రంగా కొనసాగితే ఉత్తర, దక్షిణ భారతాల మధ్య భౌగోళిక, భద్రతా అనుసంధానంపై ప్రభావం పడుతుందని అప్పటి భారత నాయకత్వం భావించింది. 1948 సెప్టెంబర్ 17న హైదరాబాద్ సైన్యం లొంగుబాటు ప్రకటించడంతో ఆ రాజకీయ సంక్షోభానికి ముగింపు వచ్చింది.
స్వాతంత్ర్యం తర్వాత 1947 భారత స్వాతంత్ర్య చట్టం ప్రకారం సంస్థానాలకు భారత్, పాకిస్థాన్లలో ఏదో ఒకదానిలో చేరే లేదా స్వతంత్రంగా ఉండే అవకాశం సిద్ధాంతపరంగా లభించినప్పటికీ, దేశ భౌగోళిక సమగ్రత దృష్ట్యా కేంద్రంలోని నాయకత్వం సంస్థానాల విలీనాన్ని అత్యవసరంగా పరిగణించింది. హైదరాబాద్ సంస్థానం మాత్రం 1947 ఆగస్టు 15న స్వతంత్ర రాజ్యంగా కొనసాగుతామని ప్రకటించింది. అనంతరం 1947 నవంబర్ 29న భారత్తో స్టాండ్స్టిల్ అగ్రిమెంట్ కుదిరింది. ఆ ఒప్పందం ప్రకారం రక్షణ, విదేశాంగం, కమ్యూనికేషన్లు, కరెన్సీ వంటి అంశాల్లో స్థితిగతులు కొనసాగించాలనే అవగాహన ఏర్పడగా, అంతర్గత పరిపాలన నిజాం ప్రభుత్వ చేతుల్లోనే నిలిచింది.
అయితే ఆ ఒప్పందం తర్వాత పరిస్థితులు మరింత క్లిష్టంగా మారాయి. హైదరాబాద్ ప్రభుత్వం ఆయుధాల దిగుమతి, అసమాన సాయుధ బలగాల పెంపు, భారత కరెన్సీ చలామణిపై ఆంక్షలు, విదేశీ ప్రభుత్వాలతో సంబంధాల ప్రయత్నాలు చేశిందని భారత ప్రభుత్వ వర్గాలు అప్పట్లో పేర్కొన్నాయి. ఇతిహాదుల్ ముస్లిమీన్ నాయకుడు కాసిమ్ రిజ్వీ ఆధ్వర్యంలోని రజాకార్ దళాలు విస్తరించడంతో గ్రామీణ ప్రాంతాల్లో ఉద్రిక్తతలు పెరిగాయి. రాజకీయ కార్యకర్తలు, రైతాంగ ఉద్యమకారులు, గ్రామీణ ప్రజలపై దాడుల ఆరోపణలు పెరగడంతో సరిహద్దు ప్రాంతాల్లో భద్రతా పరిస్థితి బలహీనపడిందని అప్పటి భారత నాయకత్వం నిర్ధారించింది.
అప్పటి ఉపప్రధాని, హోం మంత్రి సర్దార్ వల్లభ్భాయ్ పటేల్ హైదరాబాద్ స్వతంత్ర స్థితిని భారత ఐక్యతకు ముప్పుగా చూశారు. ఆయన హైదరాబాద్ను “భారత హృదయంలో పుండు”గా అభివర్ణించారని చారిత్రక రికార్డులు పేర్కొంటాయి. ప్రధానమంత్రి జవహర్లాల్ నెహ్రూ ప్రారంభ దశలో సైనిక చర్యపై జాగ్రత్తగా వ్యవహరించారు. మతపరమైన ఉద్రిక్తతలు, అంతర్జాతీయ విమర్శలు, కొత్తగా స్వతంత్రత పొందిన భారత ప్రజాస్వామ్య ప్రతిష్ఠపై ప్రభావం వంటి అంశాలపై ఆయన ఆందోళన వ్యక్తం చేసినట్లు అధికారిక చరిత్రలు చెబుతున్నాయి. చర్చల ద్వారా పరిష్కారం కోసం లార్డ్ మౌంట్బాటన్, సర్ వాల్టర్ మాంక్టన్, కే.ఎం. మున్షీ తదితరులు మధ్యవర్తిత్వం చేసినా, నిజాం పూర్తి స్వతంత్ర హోదాపైనే నిలబడటంతో చర్చలు ఫలించలేదు.
1948 జూన్లో మౌంట్బాటన్ ప్రతిపాదించిన “హెడ్స్ ఆఫ్ అగ్రిమెంట్” హైదరాబాద్కు భారత్లో స్వయం ప్రతిపత్తి గల డొమినియన్ తరహా స్థానం కల్పించే రాజీ యత్నంగా భావించబడింది. కానీ నిజాం ఆ ప్రతిపాదనను తిరస్కరించారు. ఇదే సమయంలో హైదరాబాద్ ప్రభుత్వం ఐక్యరాజ్య సమితి భద్రతా మండలిని ఆశ్రయించేందుకు ప్రయత్నించింది. బ్రిటన్, అమెరికా వంటి దేశాల దృష్టిని ఆకర్షించేందుకు దౌత్యపరమైన ప్రయత్నాలు జరిగాయి. హైదరాబాద్ ఖజానా నుంచి పాకిస్థాన్కు ₹20 కోట్లు బదిలీ అయ్యిందన్న సమాచారం భారత అధికార వర్గాలను మరింత అప్రమత్తం చేసింది.
సరిహద్దు ప్రాంతాల్లో కోదాడ సమీపంలో జరిగిన ఘర్షణలు, రజాకార్ దళాల కార్యకలాపాలు, తెలంగాణ గ్రామాల్లో రైతాంగ అసంతృప్తి, కమ్యూనిస్టు ఆధ్వర్యంలోని గ్రామీణ సాయుధ ఉద్యమం వంటి పరిణామాలు కలిసి భద్రతా సంక్షోభాన్ని మరింత పెంచాయి. భారత ప్రభుత్వం ఈ పరిణామాలను అంతర్గత శాంతిభద్రతల సమస్యగా పరిగణించి, సైనిక చర్యను “పోలీస్ యాక్షన్”గా పేర్కొంది. అధికారికంగా ఆపరేషన్ పోలోగా పిలిచిన ఈ చర్యను కొన్ని పత్రాల్లో ఆపరేషన్ క్యాటర్పిల్లర్గానూ ప్రస్తావించారు.
HIGHLIGHTS
- ఆపరేషన్ పోలో 1948 సెప్టెంబర్ 13న ప్రారంభమైంది
- హైదరాబాద్ సైన్యం 1948 సెప్టెంబర్ 17న లొంగిపోయింది
- మేజర్ జనరల్ జె.ఎన్. చౌధురి సైనిక చర్యకు నేతృత్వం వహించారు
- హైదరాబాద్ విస్తీర్ణం 80,000 చదరపు మైళ్లకుపైగా ఉంది
- నిజాం రేడియో ప్రసంగంతో కాల్పుల విరమణ ప్రకటించారు
భారత సైన్యం 1948 సెప్టెంబర్ 13న తెల్లవారుజామున 4 గంటలకు పలు దిశల నుంచి హైదరాబాద్ సంస్థానంలోకి ప్రవేశించింది. పశ్చిమ దిశగా షోలాపూర్ నుంచి, తూర్పు దిశగా విజయవాడ నుంచి ప్రధాన దళాలు ముందుకు సాగాయి. గాడర్డ్ ప్లాన్గా పేర్కొన్న సైనిక వ్యూహం ప్రకారం కీలక రహదారులు, కమ్యూనికేషన్ కేంద్రాలు, కోటలు, పట్టణాలను వేగంగా స్వాధీనం చేసుకుని హైదరాబాద్ దళాలు తిరిగి సమీకరించుకునే అవకాశాన్ని తగ్గించడమే లక్ష్యంగా పెట్టుకున్నారు. భారత సైన్యంలో సుమారు 36,000 మంది సైనికులు పాల్గొన్నారని రక్షణ చరిత్ర పత్రాలు పేర్కొంటాయి. పదాతి దళాలు, కవచ దళాలు, ఇంజినీరింగ్ యూనిట్లు, ఆర్టిలరీ మద్దతు, హాకర్ టెంపెస్ట్ విమాన దళాలు ఆపరేషన్లో భాగమయ్యాయి.
మేజర్ జనరల్ జె.ఎన్. చౌధురి పశ్చిమ దళాలకు నాయకత్వం వహించగా, తూర్పు దిశలో మేజర్ జనరల్ అజిత్ రుద్ర ఆధ్వర్యంలోని దళాలు ముందుకు కదిలాయి. నల్దుర్గ్ కోట వద్ద మొదటి ముఖ్య ప్రతిఘటన ఎదురైంది. షోలాపూర్–సికింద్రాబాద్ రహదారిపై ఉన్న ఈ కోటను భారత దళాలు వేగంగా స్వాధీనం చేసుకున్నాయి. 3/11 గూర్ఖా రైఫిల్స్కు చెందిన ఒక కంపెనీ జల్నాను ఆక్రమించగా, మిగిలిన దళాలు లాతూర్, మోమినాబాద్ వైపు కదిలాయి. పట్టణాల్లో కొన్ని రజాకార్ గుంపులు ఆకస్మిక దాడుల ద్వారా దళాల పురోగతిని ఆలస్యం చేయడానికి ప్రయత్నించాయి.
హైదరాబాద్ రాష్ట్ర సైన్యంలో సుమారు 24,000 మంది ఉన్నప్పటికీ, వారిలో సుమారు 6,000 మంది మాత్రమే సమగ్ర శిక్షణ, సరైన ఆయుధ సామగ్రి కలిగిన వారిగా భారత సైనిక అంచనాలు పేర్కొన్నాయి. అదనంగా కాసిమ్ రిజ్వీ ఆధ్వర్యంలో సుమారు 200,000 రజాకార్ సభ్యులు ఉన్నట్లు అప్పటి అంచనాలు సూచించాయి. అయితే వీరిలో ఎక్కువమంది పాత ఆయుధాలు, కత్తులు, తుపాకుల ప్రాథమిక రకాలు మాత్రమే కలిగి ఉండటంతో సమన్వయంతో ముందుకు సాగిన భారత దళాలకు దీర్ఘకాలిక ప్రతిఘటన ఇవ్వలేకపోయారు. భారత దళాల వేగం, కవచ మద్దతు, గగనతల సహాయం, కమ్యూనికేషన్ నియంత్రణలతో హైదరాబాద్ రక్షణ వ్యవస్థ కొద్దిరోజుల్లోనే కూలింది.
1948 సెప్టెంబర్ 17 ఉదయం బీదర్ వైపు భారత దళాలు ప్రవేశించగా, ఇతర కాలమ్లు చిట్యాల, హింగోలీ తదితర ప్రాంతాలను భద్రపరిచాయి. అదే రోజు నిజాం మీర్ ఉస్మాన్ అలీ ఖాన్ డెక్కన్ రేడియో ద్వారా కాల్పుల విరమణ ప్రకటించి, తన దళాలు భారత సైన్యానికి లొంగిపోవాలని ఆదేశించారు. ఆ ప్రసంగమే హైదరాబాద్ రాజకీయ దిశను నిర్ణయించిన మలుపుగా నిలిచింది. “నా ప్రజల శ్రేయస్సు కోసం కాల్పులు నిలిపివేయాలని ఆదేశించాను” అని నిజాం అప్పటి రేడియో ప్రసంగంలో అన్నారని చారిత్రక లిప్యంతరీకరణలు పేర్కొంటాయి. ఆ ప్రకటన అనంతరం హైదరాబాద్ సైనిక ప్రతిఘటన అధికారికంగా ముగిసింది.
ఆపరేషన్ అనంతరం నిజాం ఇన్స్ట్రుమెంట్ ఆఫ్ యాక్సెషన్పై సంతకం చేసి హైదరాబాద్ను భారత యూనియన్లో విలీనం చేశారు. హైదరాబాద్ ప్రభుత్వం 1948 సెప్టెంబర్ 22న ఐక్యరాజ్య సమితి భద్రతా మండలి ముందున్న ఫిర్యాదును ఉపసంహరించుకుంది. అనంతరం మేజర్ జనరల్ జె.ఎన్. చౌధురి హైదరాబాద్ మిలిటరీ గవర్నర్గా బాధ్యతలు చేపట్టారు. సైనిక పరిపాలన 1949 డిసెంబర్ వరకు కొనసాగి, ఆ తర్వాత పౌర పరిపాలనకు మార్గం ఏర్పడింది. స్వతంత్ర భారత తొలి సాధారణ ఎన్నికల కాలంలో, 1951-52లో, ఈ ప్రాంతం రాజ్యాంగబద్ధ ప్రజాస్వామ్య ప్రక్రియలో పూర్తిగా భాగమైంది.
భారత దళాలకు 32 మంది ప్రాణనష్టం, 97 మంది గాయాలు నమోదయ్యాయని రక్షణ చరిత్ర పత్రాలు పేర్కొన్నాయి. హైదరాబాద్ వైపు సుమారు 490 మంది మరణాలు, 122 మంది గాయాలు నమోదైనట్లు అందుబాటులోని సైనిక అంచనాలు సూచించాయి. సైనిక చర్య సమయంలో, అనంతరం కొన్ని ప్రాంతాల్లో మతపరమైన ఉద్రిక్తతలు, పౌరుల ప్రాణనష్టాలపై భిన్నమైన చారిత్రక చర్చలు కొనసాగుతున్నాయి. ఈ అంశాలపై తర్వాతి దశల్లో పలు అధికారిక, అనధికారిక పరిశీలనలు వెలుగులోకి వచ్చినప్పటికీ, ప్రధాన సైనిక చర్య ఐదు రోజుల్లో ముగిసిందనే అంశంపై చరిత్రకారుల మధ్య విస్తృత సమ్మతి ఉంది.
హైదరాబాద్ విలీనం, జునాగఢ్, కశ్మీర్ అంశాలతో పాటు స్వతంత్ర భారత భౌగోళిక రూపకల్పనలో ముఖ్యమైన ఘట్టంగా పరిగణించబడుతుంది. 500కుపైగా సంస్థానాలను భారత యూనియన్లో చేర్చే ప్రక్రియలో సర్దార్ పటేల్, రాష్ట్రాల మంత్రిత్వశాఖ కార్యదర్శి వి.పి. మీనన్ పాత్ర కీలకమైంది. భారత ప్రభుత్వం విడిపోయిన పరిపాలనా భాగాలను ఒకే రాజ్యాంగ వ్యవస్థలోకి తెచ్చే లక్ష్యంతో వ్యవహరించింది. హైదరాబాద్ విషయంలో దౌత్య చర్చలు, స్టాండ్స్టిల్ అగ్రిమెంట్, అంతర్జాతీయ ప్రయత్నాలు, చివరికి సైనిక చర్య అనే వరుస పరిణామాలు చోటుచేసుకున్నాయి.
హైదరాబాద్ చరిత్రలో గోల్కొండ కుతుబ్షాహీ పాలన, మొఘల్ ఆక్రమణ, ఆసఫ్జాహీ రాజవంశం, బ్రిటిష్ ఈస్ట్ ఇండియా కంపెనీతో 1798లో కుదిరిన సబ్సిడియరీ అలయన్స్ వంటి దశలు కీలకం. 1724లో ఆసఫ్ జా మొదటి స్వతంత్ర పాలనను స్థాపించడంతో హైదరాబాద్ దక్కన్లో ప్రధాన శక్తిగా ఎదిగింది. కాలక్రమంలో స్వంత రైల్వేలు, పోస్టల్ నెట్వర్క్, కరెన్సీ వ్యవస్థ, రేడియో సేవలు, సైనిక వ్యవస్థలు అభివృద్ధి చెందాయి. అయితే 1940ల నాటికి భూస్వామ్య వ్యవస్థ, భాషా ఉద్యమాలు, రైతాంగ అసంతృప్తి, ప్రజాస్వామ్య సంస్కరణల డిమాండ్లు తీవ్రంగా పెరిగాయి.
ఈ రోజుతో హైదరాబాద్ విలీనానికి 78 ఏళ్లు పూర్తవుతుండగా, తెలంగాణ, మహారాష్ట్ర, కర్ణాటకలోని కొన్ని ప్రాంతాల్లో ఈ రోజును హైదరాబాద్ విమోచన దినం లేదా ముక్తి దివస్గా గుర్తిస్తున్నారు. భిన్న రాజకీయ, సామాజిక వర్గాలు ఈ రోజును భిన్న కోణాల్లో వివరిస్తున్నప్పటికీ, అధికారిక చర్చలో ప్రధానంగా రాజ్యాంగ సమైక్యత, దక్కన్ ప్రాంత పరిపాలనా మార్పు, సంస్థాన పాలన ముగింపు అంశాలు ముందుకు వస్తున్నాయి. చరిత్రకారులు ఈ ఘట్టాన్ని కేవలం సైనిక చర్యగా కాక, స్వాతంత్ర్యానంతర భారత రాజ్య నిర్మాణంలో కీలక మలుపుగా అధ్యయనం చేస్తున్నారు.
రానున్న రోజుల్లో వార్షికోత్సవ కార్యక్రమాల భాగంగా ప్రభుత్వ సంస్థలు, విద్యాసంస్థలు, చరిత్ర పరిశోధనా వేదికలు చర్చలు, ప్రదర్శనలు, డాక్యుమెంట్ ప్రదర్శనలు నిర్వహించనున్నాయి. హైదరాబాద్ విలీనానికి సంబంధించిన అధికారిక పత్రాలు, సైనిక దస్తావేజులు, మౌఖిక చరిత్రలను మరింత సమగ్రంగా అందుబాటులోకి తేవాలన్న డిమాండ్ కూడా పెరుగుతోంది. 2026 సెప్టెంబర్ 17న నిర్వహిస్తున్న స్మరణ కార్యక్రమాల తర్వాత, వచ్చే ఏడాది వార్షికోత్సవానికి ముందు ఆపరేషన్ పోలోపై కొత్త పరిశోధన పత్రాలు, ఆర్కైవ్ ఆధారాలు వెలువడే అవకాశం ఉందని చరిత్ర పరిశోధక వర్గాలు చెబుతున్నాయి.
