ఉద్యోగినుల హక్కులపై అవగాహన పెంచాలని నిపుణుల సూచన
సమాన వేతనం, సురక్షిత వర్క్ప్లేస్, మెటర్నిటీ బెనిఫిట్స్ అమల్లో లోపాలపై మళ్లీ చర్చ మొదలైంది
న్యూఢిల్లీ, 2026 ఆగస్టు 19 —
దేశవ్యాప్తంగా మహిళల వర్క్ప్లేస్ హక్కులపై అవగాహన పెంచాల్సిన అవసరాన్ని న్యాయ నిపుణులు, కార్మిక హక్కుల కార్యకర్తలు 2026 ఆగస్టు 19న న్యూఢిల్లీలో గుర్తుచేశారు. సమాన వేతనం, లైంగిక వేధింపుల నిరోధం, మెటర్నిటీ బెనిఫిట్స్ చట్టాలు అమల్లో ఉన్నప్పటికీ, వాటి వినియోగంలో ఇంకా ఖాళీలు ఉన్నాయని వారు తెలిపారు.
భారతదేశంలో ఉద్యోగినుల ఆర్థిక స్వాతంత్ర్యానికి చట్టపరమైన రక్షణలు ఉన్నప్పటికీ, ఆ హక్కులు చాలా సందర్భాల్లో పేపర్పైనే మిగిలిపోతున్నాయనే ఆందోళన కార్మిక రంగ నిపుణుల నుంచి వ్యక్తమవుతోంది. ఒకే రకమైన పని చేసినప్పుడు మహిళలకు పురుషులతో సమానంగా వేతనం ఇవ్వాలనే నిబంధన, వర్క్ప్లేస్లో లైంగిక వేధింపులను నిరోధించేందుకు సంస్థలపై విధించిన బాధ్యతలు, గర్భధారణ సమయంలో ఉద్యోగ భద్రతను కాపాడే మెటర్నిటీ బెనిఫిట్స్ దేశంలోని ఉద్యోగినులకు కీలకమైన రక్షణలుగా ఉన్నాయి. అయితే ప్రైవేట్ సెక్టార్, అసంఘటిత రంగం, చిన్న సంస్థలు, కాంట్రాక్ట్ ఉద్యోగాల్లో ఈ చట్టాలపై అవగాహన తక్కువగా ఉండటం పెద్ద సమస్యగా కనిపిస్తోంది.
న్యాయ నిపుణుల ప్రకారం, ఉద్యోగినుల హక్కులపై చర్చలో ముందుగా గుర్తు పెట్టుకోవాల్సింది సమాన వేతన హక్కు. 1976లో అమల్లోకి వచ్చిన ఈక్వల్ రిమ్యునరేషన్ యాక్ట్ ఉద్దేశం ఒకే రకమైన లేదా సమాన విలువ గల పనికి లింగ ఆధారంగా వేతన భేదాన్ని నిరోధించడం. తరువాత కార్మిక చట్టాల కోడిఫికేషన్లో వేతనాలకు సంబంధించిన నిబంధనలు కోడ్ ఆన్ వేజెస్, 2019 పరిధిలోకి వెళ్లినా, ప్రధాన సూత్రం మారలేదని కార్మిక న్యాయ నిపుణులు చెబుతున్నారు. అంటే ఉద్యోగ నియామకం, శాలరీ నిర్ణయం, ప్రమోషన్ అవకాశాల్లో కేవలం మహిళ అనే కారణంతో భిన్నంగా వ్యవహరించడం చట్టపరంగా సవాలు చేయవచ్చు.
“సమాన పనికి సమాన వేతనం అనేది కేవలం నైతిక సూత్రం కాదు, భారత కార్మిక చట్టాల్లో గుర్తింపు పొందిన హక్కు,” అని ఢిల్లీకి చెందిన కార్మిక న్యాయవాది అనురాధ మేనన్ బుధవారం న్యూఢిల్లీలో అన్నారు. “ఒక సంస్థలో మహిళ, పురుష ఉద్యోగి ఒకే బాధ్యతలు నిర్వర్తిస్తున్నప్పుడు వేతన వ్యత్యాసం ఉంటే, ఆ సంస్థ తన నిర్ణయానికి చట్టబద్ధమైన కారణం చూపాల్సి ఉంటుంది. లింగం ఒక్కటే కారణమైతే అది నిలబడదు,” అని ఆమె చెప్పారు. ఆమె ప్రకారం, చాలా మంది ఉద్యోగినులు వేతన వివరాలు తెలియకపోవడం, అధికారికంగా కంప్లైంట్ చేయడంపై భయం ఉండటం వల్ల ఈ హక్కు వినియోగం పరిమితంగా ఉంది.
వర్క్ప్లేస్ సేఫ్టీ విషయంలో 2013లో అమల్లోకి వచ్చిన సెక్సువల్ హరాస్మెంట్ ఆఫ్ వుమెన్ అట్ వర్క్ప్లేస్ ప్రివెన్షన్, ప్రొహిబిషన్ అండ్ రెడ్రెసల్ యాక్ట్, సాధారణంగా పాష్ యాక్ట్గా పిలుస్తారు, ఉద్యోగినుల రక్షణలో కీలకమైన చట్టంగా ఉంది. 10 మంది లేదా అంతకంటే ఎక్కువ ఉద్యోగులు ఉన్న ప్రతి ఆఫీస్, సంస్థ, స్కూల్, హాస్పిటల్, కంపెనీ తప్పనిసరిగా ఇంటర్నల్ కంప్లైంట్స్ కమిటీ ఏర్పాటు చేయాలి. ఆ కమిటీకి సీనియర్ మహిళా ఉద్యోగిని ప్రెసైడింగ్ ఆఫీసర్గా ఉండాలి. సభ్యుల్లో కనీసం సగం మహిళలు ఉండాలి. బయటి సభ్యురాలిగా మహిళా హక్కులు లేదా సంబంధిత రంగంలో అనుభవం ఉన్న వ్యక్తిని చేర్చాలి.
“పాష్ యాక్ట్ ఉద్దేశం మహిళలు పోలీస్ స్టేషన్కు వెళ్లకుండానే వర్క్ప్లేస్లో ఒక సంస్థాగత ఫిర్యాదు వ్యవస్థను అందించడం,” అని హైదరాబాదుకు చెందిన మానవ వనరుల కన్సల్టెంట్ శైలజ రెడ్డి ఆన్లైన్ చర్చలో అన్నారు. “అసభ్య వ్యాఖ్యలు, అనుచిత సందేశాలు, అవాంఛిత శారీరక సమీపం, ప్రమోషన్ లేదా ఉద్యోగ ప్రయోజనం కోసం వ్యక్తిగత ఒత్తిడి వంటి అంశాలు ఈ చట్టం పరిధిలోకి రావచ్చు. కంపెనీలు కమిటీ ఏర్పాటు చేయడం మాత్రమే కాదు, ఉద్యోగులకు దాని గురించి స్పష్టంగా తెలియజేయాలి,” అని ఆమె చెప్పారు.
HIGHLIGHTS
- 10 మంది ఉద్యోగులు ఉంటే ఇంటర్నల్ కంప్లైంట్స్ కమిటీ తప్పనిసరి
- పాష్ యాక్ట్ 2013లో అమల్లోకి వచ్చింది
- మెటర్నిటీ బెనిఫిట్ సవరణ 2017లో 26 వారాల సెలవు ఇచ్చింది
- 50 కంటే ఎక్కువ ఉద్యోగులు ఉంటే క్రెచ్ ఫెసిలిటీ అవసరం
- సమాన పనికి లింగ ఆధారిత వేతన వ్యత్యాసం చట్టపరంగా సవాలుచేయవచ్చు
పాష్ యాక్ట్ నేపథ్యం 1997లో సుప్రీం కోర్ట్ ఇచ్చిన విశాఖ గైడ్లైన్స్తో ముడిపడి ఉంది. వర్క్ప్లేస్లో లైంగిక వేధింపులపై స్పష్టమైన చట్టం లేని సమయంలో కోర్ట్ ఉద్యోగినుల భద్రతకు మార్గదర్శకాలు ఇచ్చింది. ఆ మార్గదర్శకాల ఆధారంగా 2013లో ప్రత్యేక చట్టం రూపొందింది. చట్టం ప్రకారం ఫిర్యాదు స్వీకరణ, విచారణ, గోప్యత, తాత్కాలిక ఉపశమనం, చర్యల సిఫారసు వంటి అంశాలకు ప్రక్రియ ఉంది. అయితే నిపుణుల అభిప్రాయం ప్రకారం, చాలా చిన్న సంస్థలు కమిటీ ఏర్పాటు చేసినట్లుగా రికార్డుల్లో చూపినా, ఉద్యోగులకు దాని నిర్మాణం, సంప్రదింపు వివరాలు, ఫిర్యాదు విధానం తెలియని పరిస్థితి కొనసాగుతోంది.
మెటర్నిటీ బెనిఫిట్స్ విషయంలో 2017 సవరణ తర్వాత ఉద్యోగినులకు ఉన్న హక్కులు మరింత బలపడ్డాయి. మెటర్నిటీ బెనిఫిట్ యాక్ట్ వర్తించే సంస్థల్లో అర్హత కలిగిన మహిళలకు 26 వారాల వరకు పెయిడ్ మెటర్నిటీ లీవ్ లభిస్తుంది. ఇది మొదటి 2 పిల్లల వరకు వర్తిస్తుంది. 50 కంటే ఎక్కువ ఉద్యోగులు ఉన్న సంస్థలు క్రెచ్ ఫెసిలిటీని ఏర్పాటు చేయాలి. మహిళా ఉద్యోగి రోజులో నిర్ణీత సందర్భాల్లో తన శిశువును చూసుకునేందుకు ఆ ఫెసిలిటీని వినియోగించుకునేలా అవకాశం ఇవ్వాలి. ఈ నిబంధనలు మహిళలు మాతృత్వం కారణంగా కెరీర్ నుంచి బయటకు వెళ్లకుండా నిలబెట్టడమే ప్రధాన ఉద్దేశంగా రూపొందాయి.
“గర్భధారణ కారణంగా ఉద్యోగం వదలాలని ఉద్యోగినిపై ఒత్తిడి తేవడం చట్టపరంగా తీవ్రమైన సమస్య,” అని చెన్నైకి చెందిన మహిళా హక్కుల కార్యకర్త మీనా కృష్ణన్ బుధవారం అన్నారు. “మెటర్నిటీ లీవ్ అనేది కంపెనీ అనుగ్రహం కాదు, చట్టపరమైన హక్కు. మహిళ తిరిగి ఉద్యోగంలో చేరే అవకాశాన్ని కూడా సంస్థలు గౌరవించాలి. లేకపోతే ఇది కెరీర్ కొనసాగింపుపై ప్రత్యక్ష ప్రభావం చూపుతుంది,” అని ఆమె చెప్పారు. ఆమె ప్రకారం, ఇంటర్వ్యూలలో వివాహం, గర్భధారణ, కుటుంబ ప్రణాళికలపై ప్రశ్నలు అడగడం కూడా నియామక ప్రక్రియలో పరోక్ష వివక్షకు దారి తీస్తుంది.
ఈ హక్కుల అమల్లో పెద్ద సవాలు సమాచారం లోపమని నిపుణులు చెబుతున్నారు. ఉద్యోగ ఒప్పందం చదవకుండానే సంతకం చేయడం, హ్యూమన్ రిసోర్సెస్ పాలసీలను తెలుసుకోకపోవడం, శాలరీ స్ట్రక్చర్పై ప్రశ్నించకపోవడం, అధికారిక ఈమెయిల్ రికార్డులు భద్రపరచకపోవడం వంటి కారణాల వల్ల ఉద్యోగినులు చట్టపరమైన ఆధారాలు చూపడంలో ఇబ్బంది పడుతున్నారు. పాష్ ఫిర్యాదుల్లో గోప్యత పాటించాలనే నిబంధన ఉన్నప్పటికీ, “ఫిర్యాదు చేస్తే కెరీర్ దెబ్బతింటుందేమో” అనే భయం అనేక మంది మహిళలను మౌనంగా ఉండేలా చేస్తోంది. అసంఘటిత రంగంలోని గృహ కార్మికులు, వ్యవసాయ కూలీలు, చిన్న దుకాణాల ఉద్యోగినులు, కాంట్రాక్ట్ వర్కర్లు ఈ రక్షణల నుంచి పూర్తిగా ప్రయోజనం పొందలేని పరిస్థితి మరింత ఆందోళనకరమని కార్మిక సంఘాలు పేర్కొంటున్నాయి.
చట్టపరమైన మార్గాలు అందుబాటులో ఉన్నప్పటికీ, ప్రతి కేసులో సరైన ఫోరం ఎంచుకోవడం అవసరమని న్యాయవాదులు సూచిస్తున్నారు. వేతన వివక్షపై లేబర్ డిపార్ట్మెంట్, కార్మిక కోర్ట్ లేదా తగిన అధికారి ముందు ఫిర్యాదు చేయవచ్చు. వర్క్ప్లేస్ లైంగిక వేధింపులపై సంస్థలోని ఇంటర్నల్ కంప్లైంట్స్ కమిటీకి ఫిర్యాదు చేయవచ్చు. 10 మందికి తక్కువ ఉద్యోగులు ఉన్న సంస్థలు, లేదా యజమానిపైనే ఆరోపణలున్న సందర్భాల్లో జిల్లా స్థాయి లోకల్ కమిటీని సంప్రదించే అవకాశం ఉంది. మెటర్నిటీ బెనిఫిట్స్ నిరాకరణపై సంబంధిత లేబర్ ఇన్స్పెక్టర్ లేదా అధికారిని ఆశ్రయించవచ్చు. అవసరమైన సందర్భాల్లో కోర్ట్ను కూడా ఆశ్రయించవచ్చు.
భారతదేశంలో మహిళల వర్క్ఫోర్స్ పార్టిసిపేషన్ పెంచాలంటే చట్టాలు ఉండటం మాత్రమే సరిపోదని, వాటి అమలుకు సంస్థల బాధ్యత, ప్రభుత్వ పర్యవేక్షణ, ఉద్యోగుల అవగాహన కలిసి పనిచేయాలని నిపుణులు అభిప్రాయపడుతున్నారు. కంపెనీలు సంవత్సరానికి ఒకసారి పాష్ అవగాహన సెషన్లు నిర్వహించడం, ఇంటర్నల్ కమిటీ వివరాలను స్పష్టంగా ప్రదర్శించడం, శాలరీ ఆడిట్ల ద్వారా జెండర్ పే గ్యాప్ను గుర్తించడం, మెటర్నిటీ తర్వాత రీ-ఎంట్రీ సపోర్ట్ ఇవ్వడం వంటి చర్యలు అవసరమని వారు సూచిస్తున్నారు. మహిళా ఉద్యోగులు కూడా అపాయింట్మెంట్ లెటర్, శాలరీ స్లిప్, ఈమెయిల్ కమ్యూనికేషన్, పాలసీ డాక్యుమెంట్లు వంటి రికార్డులను భద్రపరచుకోవాలని వారు చెబుతున్నారు.
వచ్చే నెలల్లో కేంద్ర, రాష్ట్ర కార్మిక శాఖలు పాష్ కమిటీలు, మెటర్నిటీ బెనిఫిట్స్ అమలుపై మరింత పర్యవేక్షణ చేపట్టాలన్న డిమాండ్ మహిళా సంఘాలు, కార్మిక హక్కుల గ్రూపుల నుంచి వస్తోంది. నిపుణుల ప్రకారం, ఉద్యోగినుల హక్కులపై అవగాహన కార్యక్రమాలు కాలేజీలు, వృత్తి శిక్షణ కేంద్రాలు, ప్రైవేట్ సంస్థలు, ప్రభుత్వ ఆఫీసుల్లో విస్తరించాలి. చట్టాలపై తెలుసుకోవడం, రికార్డులు ఉంచుకోవడం, అవసరమైనప్పుడు సరైన ఫోరంలో ఫిర్యాదు చేయడం మహిళల ఆర్థిక స్వాతంత్ర్యాన్ని కాపాడే తదుపరి కీలక దశగా ఉండనుంది.